حضرت معصومه(س)، الگویی عینی برای عقلانیت دینی

رئیس اندیشکده مطالعات انقلاب اسلامی دانشگاه طلوع مهر با اشاره به گزارش‌هایی درباره جایگاه علمی حضرت معصومه(س)، از ایشان به عنوان الگویی برای پیوند میان علم، آگاهی و دینداری یاد کرد و گفت عقلانیت دینی بدون علم و معرفت شکل نمی‌گیرد.
به گزارش ندای قم ،حجت‌الاسلام والمسلمین دکتر محسن مهاجرنیا در پنجمین نشست از سلسله‌نشست‌های «عقلانیت دینی؛ از اندیشه تا حکمرانی» در قالب سیصدودهمین نشست از شانزدهمین دوره سلسله کرسی‌های آزاداندیشی قرارگاه فرهنگی طلوع مهر، با موضوع «عقلانیت دینی؛ از اندیشه تا حکمرانی» ، ضمن تسلیت ایام رحلت حضرت معصومه(س) و همچنین ارتحال آیت‌الله العظمی شبیری زنجانی، به تبیین مؤلفه‌های عقلانیت دینی پرداخت.
وی در ادامه، با توجه به تقارن این جلسه با ایام رحلت حضرت معصومه(س)، سخنان خود را به تبیین شخصیت، سیره و نقش تاریخی آن حضرت اختصاص داد و تلاش کرد میان مباحث نظری عقلانیت دینی و یک الگوی عینی و تاریخی در فرهنگ تشیع پیوند برقرار کند.
دکتر مهاجرنیا در آغاز این بخش از سخنان خود، حضرت معصومه(س) را یکی از الگوهای برجسته خاندان اهل‌بیت(ع) دانست و اظهار کرد که شناخت دقیق‌تر شخصیت آن حضرت، به‌ویژه برای مردم قم که در مجاورت حرم ایشان زندگی می‌کنند، ضرورتی فرهنگی و معرفتی است.
وی با اشاره به روایات و تعابیر نقل‌شده از ائمه اطهار(ع) درباره جایگاه حضرت معصومه(س)، بر نقش آن حضرت در شکل‌گیری هویت دینی و تمدنی قم تأکید کرد و گفت که ورود حضرت معصومه(س) به قم، نقطه عطفی در تاریخ این شهر بوده و قم در طول قرن‌ها به یکی از مراکز مهم علمی، معرفتی و تمدنی تشیع تبدیل شده است.
، در ادامه، چهار مؤلفه را به عنوان جلوه‌هایی از عقلانیت دینی در سیره حضرت معصومه(س) مورد توجه قرار داد: علم و معرفت، زیست عفیفانه و حیا، ولایت‌مداری آگاهانه و نقش تاریخی و تمدن‌ساز.
علم و معرفت؛ نخستین پایه عقلانیت دینی
دکتر مهاجرنیا با اشاره به گزارش‌هایی درباره جایگاه علمی حضرت معصومه(س)، از ایشان به عنوان الگویی برای پیوند میان علم، آگاهی و دینداری یاد کرد و گفت عقلانیت دینی بدون علم و معرفت شکل نمی‌گیرد.
وی با اشاره به نقل‌هایی درباره پاسخ‌گویی حضرت معصومه(س) به پرسش‌های دینی، تأکید کرد که در منطق عقلانیت دینی، ایمان و تعبد نباید در مقابل علم و فهم قرار گیرد، بلکه دینداری آگاهانه نیازمند شناخت و معرفت است.
او تصریح کرد که از منظر عقلانیت دینی، «علم بدون دین» می‌تواند به سرگردانی و بی‌هدفی منجر شود و «دین بدون علم و آگاهی» نیز ممکن است به تحجر و تصلب بینجامد؛ از این رو، الگوی حضرت معصومه(س) را نمونه‌ای از پیوند علم و دین دانست.
استاد مهاجرنیا همچنین بر ضرورت توجه بیشتر به تاریخ علمی و تمدنی قم تأکید کرد و گفت با وجود جایگاه تاریخی این شهر، هنوز نیازمند پژوهش‌های عمیق‌تر درباره نقش حضرت معصومه(س) و شکل‌گیری تمدن علمی قم هستیم.
عفاف و حیا؛ از فضیلت فردی تا سرمایه اجتماعی
بخش دیگری از سخنان دکتر مهاجرنیا به موضوع عفاف، حیا و کرامت انسانی اختصاص داشت. وی با اشاره به شخصیت حضرت معصومه(س)، ایشان را الگویی برای «زیست عفیفانه» دانست و تأکید کرد که جامعه امروز نیازمند ارائه الگوهای عینی، جذاب و قابل فهم از سبک زندگی دینی است.
وی با بیان اینکه عفاف و حیا نباید صرفاً با زبان محدودیت و سختگیری معرفی شود، بر ضرورت تبیین زیبایی‌ها و کارکردهای فردی و اجتماعی آن تأکید کرد و گفت حیا را می‌توان نوعی سازوکار درونی برای مراقبت انسان از خود و روابط اجتماعی دانست.
استاد حوزه و دانشگاه عفاف را فراتر از یک مسئله فردی و به عنوان یکی از مؤلفه‌های اعتماد و سرمایه اجتماعی مورد توجه قرار داد و اظهار کرد که حفظ کرامت، خانواده، روابط عاطفی و امنیت روانی جامعه نیازمند توجه به اخلاق و عفاف است. وی همچنین تأکید کرد که مسئله عفاف و حیا اختصاص به زنان ندارد و مردان نیز در شکل‌گیری فضای اخلاقی جامعه مسئولیت دارند.
ولایت‌مداری آگاهانه؛ پیوند عقل و دین
محور سوم سخنان وی درباره حضرت معصومه(س)، ولایت‌مداری بود.
استاد مهاجرنیا با اشاره به همراهی حضرت معصومه(س) با امام رضا(ع) و حرکت ایشان از مدینه به سوی ایران، این حرکت را جلوه‌ای از پیوند معرفت، محبت و اطاعت آگاهانه از ولایت دانست. وی تأکید کرد که ولایت‌مداری در منطق عقلانیت دینی نباید به معنای کنار گذاشتن عقل و آگاهی باشد، بلکه ولایت‌مداری آگاهانه، بر شناخت، معرفت و محبت استوار است.
رئیس اندیشکده مطالعات انقلاب اسلامی دانشگاه طلوع مهر در همین زمینه گفت که عقل و دین در منظومه عقلانیت دینی دو عنصر مکمل هستند و ولایت نیز می‌تواند به عنوان محور جهت‌دهنده به این مجموعه، جامعه را از پراکندگی و هدررفت ظرفیت‌ها دور کند.
وی با اشاره به نقش تاریخی حضرت معصومه(س) در قم، حضور ایشان را یکی از عوامل مهم شکل‌گیری هویت شیعی و تمدنی این شهر دانست و حرم حضرت معصومه(س) را نمادی از پیوند میان گروه‌ها و جریان‌های مختلف شیعی در جهان توصیف کرد.
از حضرت معصومه(س) تا تمدن قم
دکتر مهاجرنیا در بخش پایانی سخنان خود، به نقش حضرت معصومه(س) در تاریخ‌سازی و تمدن‌سازی قم پرداخت و اظهار کرد که قم پس از حضور حضرت معصومه(س) به تدریج جایگاهی فراتر از یک شهر پیدا کرد و به یکی از مهم‌ترین مراکز علمی و معرفتی تشیع تبدیل شد.
وی با اشاره به حضور فقها، محدثان، فیلسوفان و عالمان برجسته در قم و نیز شخصیت‌هایی که در جوار حرم حضرت معصومه(س) مدفون هستند، این مجموعه را بخشی از میراث علمی و تمدنی تشیع دانست.
او تأکید کرد که شناخت این میراث صرفاً به معنای مطالعه تاریخ نیست، بلکه می‌تواند برای جامعه امروز نیز الهام‌بخش باشد؛ چراکه از نگاه وی، شخصیت حضرت معصومه(س) الگویی است که در آن علم و معرفت، اخلاق و عفاف، ولایت‌مداری و نقش‌آفرینی اجتماعی در کنار یکدیگر قرار گرفته‌اند.
عقلانیت دینی؛ از اندیشه تا زندگی اجتماعی
مهاجرنیا در جمع‌بندی سخنان خود، تأکید کرد که عقلانیت دینی نباید صرفاً در سطح مباحث نظری باقی بماند، بلکه باید در سبک زندگی، اخلاق، روابط اجتماعی، مسئولیت‌پذیری و ساخت جامعه نیز خود را نشان دهد.
وی شخصیت حضرت معصومه(س) را نمونه‌ای از همین پیوند دانست؛ شخصیتی که همانطور که در روایت آمده، دانش و دینداری را در کنار یکدیگر، عفاف و کرامت را در عرصه زندگی اجتماعی، و محبت و اطاعت آگاهانه از ولایت را در عرصه مسئولیت دینی به نمایش می‌گذارد.
این استاد حوزه و دانشگاه در پایان با اشاره به مجاورت مردم قم با حرم حضرت معصومه(س)، بر ضرورت بهره‌گیری بیشتر از این ظرفیت معنوی تأکید کرد و خواستار آن شد که ارتباط با حضرت معصومه(س) از یک مجاورت جغرافیایی فراتر رفته و به ارتباطی معرفتی و تربیتی تبدیل شود.