
ندای قم / یادداشت / عباس جعفری/ پژوهشگرمسائل راهبردی؛ ایران از نظر برخورداری از منابع انرژی، در زمره کشورهای برخوردار جهان قرار دارد، اما برخورداری از منابع فراوان، الزاماً به معنای برخورداری از امنیت انرژی نیست. تجربه سالهای اخیر نشان داده است کشوری که از ذخایر عظیم نفت و گاز برخوردار است، ممکن است همزمان با کمبود برق، محدودیت گاز صنایع و ناترازی در تأمین سوخت مواجه شود. این تناقض را باید بیش از آنکه در میزان منابع طبیعی جستوجو کرد، در ساختار تولید، توزیع و مصرف انرژی مورد بررسی قرار داد.
یکی از خطاهای سیاستگذاری در این حوزه، تقلیل مسئله مصرف انرژی به رفتار مصرفکنندگان خانگی است. اگرچه اصلاح رفتار مصرفی خانوارها ضروری است، اما مصرف انرژی در بخشهای صنعتی، کشاورزی، حملونقل و ساختمان نیز باید با شاخصهای بهرهوری ارزیابی شود. گاهی یک واحد صنعتی با فناوری فرسوده، انرژی بسیار بیشتری از ظرفیت متعارف برای تولید یک محصول مصرف میکند. در حالی که مسئله اصلی آن نه میزان تولید، بلکه کیفیت فناوری و مدیریت منابع است.
مسئله اصلی اقتصاد انرژی ایران، فاصله میان ظرفیت بالقوه منابع و میزان بهرهوری از آنهاست. در شرایطی که بخش قابل توجهی از انرژی تولیدشده در فرآیندهای تولید، انتقال، توزیع و مصرف با اتلاف مواجه میشود، افزایش ظرفیت تولید بهتنهایی نمیتواند راهحل پایدار ناترازی باشد. به بیان دیگر، کشوری که نتواند از انرژی موجود به شکل کارآمد استفاده کند، حتی با افزایش تولید نیز با محدودیتهای مشابه روبهرو میشود.
در چنین شرایطی، سیاست انرژی باید از رویکرد صرفاً تولیدمحور به سمت مدیریت یکپارچه عرضه و تقاضا حرکت کند. ارتقای راندمان نیروگاهها، کاهش تلفات شبکه، بهینهسازی تجهیزات صنعتی، اصلاح فناوری ساختمانها و توسعه سامانههای هوشمند مدیریت مصرف، میتوانند بدون تحمیل فشار مستقیم به خانوارها، بخش مهمی از ظرفیت ازدسترفته انرژی را احیا کنند.
البته اصلاح قیمتها نیز در جایگاه خود اهمیت دارد، اما قیمتگذاری بدون فراهم کردن زیرساختهای بهرهوری، ممکن است صرفاً هزینه تولید و زندگی مردم را افزایش دهد، بدون آنکه تغییر محسوسی در ساختار مصرف ایجاد کند.
تجربه این سالها نشان داد که حل مسئله ناترازی انرژی صرفاً با تمرکز بر روی افزایش تولید و توصیه به صرفهجویی حلشدنی نیست و راهبرد اصلی باید روی بهبود بهرهوری در تمام زنجیره انرژی باشد. انرژی ارزان اما پراتلاف برای کشور مزیت اقتصادی به همراه نیاورد و فقط واحدهای صنعتی پرمصرف به صورت قارچی در کشور به بهره برداری رسیدند، اما حاصل آن تصمین امنیت اقتصادی برای کشور نبود.



