ندای قم /سما خسروی؛ قبرستان نو قم، تنها قطعهای زمین برای آرامش ابدی نیست؛ این پهنه، تبلور فیزیکیِ حافظه تاریخی و مذهبی شهری است که قلب تپنده تفکر شیعی در جهان محسوب میشود. این گورستان، نه یک گورستان معمولی که یک «موزه زنده» است؛ گنجینهای از بیش از چهارصد آرامگاه که در دلِ خود نه فقط پیکر، که روایتِ حیاتِ بیش از ۴۰۰ تن از مراجع عظام تقلید، عالمان ربانی، شهدای ۱۵ خرداد ۱۳۴۲، شخصیتهای انقلابی، بازاریان تأثیرگذار و چهرههای فرهنگی و هنری را جای داده است.
راویانِ خاموشِ یک هویت
در میان سنگ قبرهای قبرستان نو، تاریخ معاصر ایران ورق میخورد. از کوکبی تا میرزا کاظم تبریزی؛ از عالمان طراز اول تا معلمانی چون رشدیه و استاد روزبه؛ و حتی شخصیتهای مردمی و اثرگذاری همچون «رسول ترک» و «کربلایی کاظم». هر یک از این سنگها، ستونی از بنای هویتی قم هستند. امروز، حذف این مکان یا تخریبِ بدونِ مطالعهی بقعههای آن، به معنای پاک کردنِ بخش بزرگی از شناسنامه مذهبی و علمی قم است؛ اقدامی که نه تنها غیراخلاقی، بلکه ضدِ میراث فرهنگی محسوب میشود.
معماری؛ روایتی از قداست
قبرستان نو، در قامتِ یک رساله عملیه در معماری آرامگاهی ظاهر شده است. تنوع الگوهای معماری در این مجموعه ــ از سهدریها و تکدربهای مزین به هنرهای ظریفِ آجری و کاشیکاری گرفته تا نمای نئوکلاسیکِ برخی بقاع ــ نشاندهنده احترامی است که نسلهای پیشین برای مقامِ علمی و دینیِ آرمیدگان قائل بودهاند. مجموعه مقابر خانوادگی در ضلع شمالغربی با آن امتداد بصریِ هماهنگ، یک منظرِ منسجم و ارزشمند را خلق کرده که «قابِ حفاظتی» نیاز دارد، نه «تیغِ تخریب». این فضا، فضایی قابل تسطیح برای پروژههای عمرانی نیست، بلکه میراثی است که باید با جراحیِ ظریفِ مرمتی، احیا شود.
حلقه مفقوده در منظر شهری
موقعیت این گورستان، آن را به بخشی جداییناپذیر از سیمای تاریخی قم تبدیل کرده است. قرارگیری آن در مجاورت محلاتِ هویتیِ قمنو و آبشار، و از همه مهمتر، «دیدِ مستقیم به گنبد طلایی حرم مطهر حضرت معصومه (س)»، این پهنه را به یک «عرصه قدسی» بدل کرده است. این پیوند بصری، گواهی است بر جایگاه رفیعِ این فضا در قلبِ هویتی قم؛ قطعِ این پیوند به بهانه ساماندهی، جفایی نابخشودنی به منظر شهری قم است.
فراخوان به «حکمرانیِ تخصصی»
آنچه امروز تحت عنوان «ساماندهی بقاع» در این مجموعه مطرح است، در صورت عدم مداخله کارشناسی، تهدیدی جدی برای پاکسازی حافظه تاریخی و مذهبی شهر است. جامعه تخصصی (معماران، شهرسازان، مورخان و کارشناسان میراث) و بدنه حوزه علمیه، در یک مطالبه واحد، از مسئولان شهری و اجرایی میخواهند که از رفتارهای سلیقهای پرهیز کنند. طبق مصوبه هشتم مرداد ۱۳۹۷ شورای عالی شهرسازی و معماری ایران، حفاظت از گورستانهای تاریخی یک الزام ملی است. لذا، پیگیریِ مسیرهای زیر تنها راهِ نجاتِ این میراث است:
۱. توقف آنی: توقف فوری هرگونه تخریب یا مداخله فیزیکی در بقاع تا زمان تعیین تکلیف نهایی.
۲. کمیته تخصصی: تشکیل فوری کارگروهی متشکل از متخصصان دانشگاهی، حوزه علمیه و میراث فرهنگی جهت تدوین طرحِ حفاظت.
۳. ثبت ملی: اقدام عاجل برای ثبت این مجموعه در فهرست آثار ملی ایران.
۴. موزه زنده: تبدیل این پهنه به «موزه تاریخی-مذهبی در فضای باز»؛ فضایی که در آن، شخصیتها، معماری و هویت قم معرفی شود.
قبرستان نو قم، آیینه تمامنمای تاریخ است. نباید اجازه دهیم سایه تهدیدِ تخریب، بر سرِ این هویتِ درخشان باقی بماند. حفظ این میراث، ادای دین به صاحبانِ علم و جهادی است که هرگز نباید از حافظه شهر حذف شوند.
