ندای قم / یادداشت/ عباس جعفری/ کارشناس برنامهریزی محیط زیست؛ مشاهده شکافهای متعدد زمین در دشت گازران قم نشانه ورود این آبخوان به مرحله فروپاشی است. سالها برداشت بیرویه از منابع آب زیرزمینی، تداوم خشکسالی و بیاعتنایی به ظرفیتهای طبیعی سرزمین، اکنون خود را در قالب زخمهایی عمیق بر چهره این سرزمین آشکار کرده است. این شکافها پرده از بحرانی برمیدارند که میتواند امنیت منابع آب، زیرساختهای حیاتی، تولید کشاورزی و حتی پایداری سکونت در بخشهایی از فلات مرکزی ایران را با چالشهای جدی مواجه کند. گازران امروز تصویری فشرده از آیندهای است که در صورت تداوم روند کنونی، در انتظار بسیاری از دشتهای دیگر استان قم خواهد بود.
در ادبیات علمی جهان، فرونشست زمین یکی از پیچیدهترین و نگرانکنندهترین مخاطرات محیطزیستی قرن بیستویکم شناخته میشود. افت شدید آبهای زیرزمینی در مناطق خشک و نیمهخشک میتواند به تغییر شکل دائمی پوسته زمین، ایجاد گسیختگیهای سطحی، تخریب زیرساختها و کاهش غیرقابل بازگشت ظرفیت آبخوانها منجر شود.
فرونشست زمین، آرام، بیصدا و مستمر پیشروی میکند. اما همین ویژگی، آن را به یکی از خطرناکترین مخاطرات سرزمینی تبدیل کرده است. فرونشست میتواند دههها ادامه پیدا کند و هر سال بخشی از سرمایههای طبیعی و اقتصادی یک سرزمین را نابود سازد. شکافهای مشاهدهشده در دشت گازران نشانه مرحله پیشرفته این بحران هستند. زمانی که آبخوانها در اثر برداشتهای مفرط تخلیه میشوند، لایههای رسوبی که هزاران سال برای شکلگیری آنها زمان صرف شده است، تحت فشار وزن لایههای بالایی متراکم میشوند. این فشردگی در بسیاری موارد برگشتناپذیر است، به این معنا که حتی اگر بارشها افزایش یابد و آب دوباره به آبخوان بازگردد، بخش قابل توجهی از ظرفیت ذخیرهسازی آن برای همیشه از دست رفته است. به بیان دیگر، فرونشست نابودی تدریجی مخازن طبیعی آب کشور است.
مطالعات جهانی نشان میدهد گسیختگیهای ناشی از فرونشست میتوانند شبکههای انتقال آب، خطوط گاز، جادهها، راهآهن، تأسیسات صنعتی، اراضی کشاورزی و سکونتگاههای انسانی را در معرض خطر مستقیم قرار دهند. اما آنچه وضعیت دشتهای مرکزی ایران از جمله دشتهای استان قم را نگرانکنندهتر میکند، سرعت وقوع این پدیده است. ایران امروز در شمار کانونهای بحرانی فرونشست در جهان قرار دارد، جایگاهی که زنگ خطری جدی برای امنیت آب، امنیت غذایی و امنیت زیرساختی کشور است.
فرونشست دشت جعفرآباد قم{گازران } را نمیتوان صرفاً یک مسئله محلی تلقی کرد، هر شکافی در دشتهای استان قم و مرکز ایران، سندی از کاهش تابآوری اکولوژیک فلات مرکزی ایران است. هر سانتی متر فرونشست، نشانهای از عقبنشینی آبخوانها و کاهش ظرفیت زیستی سرزمین است. هر ترک تازه، هشداری است که میگوید زمین دیگر قادر به پنهان کردن بحران در اعماق خود نیست.
اما آنچه بیش از همه نگرانکننده است، عادیسازی این پدیده در افکار عمومی و حتی برخی سطوح مدیریتی است. گویی مشاهده شکافهای چندمتری در زمین به بخشی از چشمانداز عادی مناطق خشک کشور تبدیل شده است. در حالی که در بسیاری از کشورها مشاهده چنین علائمی، بهمنزله اعلام وضعیت اضطراری و آغاز برنامههای فوری مدیریت بحران تلقی میشود.
فرونشست ابرچالشی مرتبط با اقتصاد، کشاورزی، شهرسازی، زیرساخت، امنیت سرمایهگذاری و آینده سکونت در سرزمین است. هنگامی که زمین زیر پای ما پایداری خود را از دست میدهد، هیچ برنامه توسعهای نمیتواند بر بستری ناپایدار دوام بیاورد. زمین سخن نمیگوید، اما هشدارهای خود را با شکافهایی عمیق بر چهرهاش ثبت میکند. فرونشست و شکافهای مشاهده شده در دشت جعفرآباد از همین دست هشدارها است.
دشتجعفرآباد قم {گازران }امروز در نقطهای ایستاده است که هر روز تعلل در تصمیمگیری، بخشی از سرمایه طبیعی آن را برای همیشه از دسترس خارج میکند. فرونشست، برخلاف بسیاری از بحرانهای محیطزیستی، پدیدهای است که پس از عبور از آستانههای بحرانی، امکان بازگشت به وضعیت اولیه را از سرزمین سلب میکند.
از اینرو، مدیریت این بحران باید به یکی از اولویتهای اصلی برنامهریزی توسعه در استان قم تبدیل شود. کنترل برداشت از منابع آب زیرزمینی، بازنگری در الگوی استقرار فعالیتهای آببر، حفاظت از مناطق تغذیه آبخوان، استقرار نظام پایش مستمر فرونشست و تغذیه مصنوعی آبخوان برای حفظ امنیت این سرزمین ضروری است. شکافهای موجود در دشت جعفرآباد {گازران }هشدار آیندهای هستند که اگر امروز جدی گرفته نشود، به بهای از دست رفتن بخشی از توان زیستی و توسعهای فلات مرکزی ایران تمام خواهد شد.
اما جای امیدواری است که استاندار قم به این موضوع ورود نموده است ودر جلسه اخیر شورای برنامهریزی و توسعه گفته است: بر اساس آخرین آمار، منطقه جعفرآباد سالانه بین ۲۴ تا ۲۷ سانتیمتر فرونشست دارد که یک مخاطره بسیار بزرگ محسوب میشود.
بهنام جو با تأکید بر فوریت این مسئله افزوده است: در این زمینه مطالعات اولیه انجام شده است و معاونت عمرانی استانداری موظف شد با همکاری دستگاههای متولی، بررسیهای تکمیلی را انجام دهد؛ در صورت نیاز، مشاوران جدید برای تدوین راهکارهای پیشگیرانه بهکارگیری خواهند شد.
امیدوارم با ورود جدی تر دستگاههای متولی وبرخورد با برداشت های غیر مجاز آب شاهد کنترل فرونشست ها و در آینده با برنامه اصولی از تبدیل دشت جعفرآباد به یک کانون بحران دیگر دراستان قم جلوگیری شود.
