حجتالاسلام والمسلمین دکتر محسن مهاجرنیا، رئیس اندیشکده مطالعات انقلاب اسلامی طلوع مهردر چهارمین نشست از شانزدهمین دوره سلسله کرسیهای آزاداندیشی با موضوع «عقلانیت دینی؛ از اندیشه تا حکمرانی» با تأکید بر جایگاه عقل در منظومه معارف اسلامی، عقلانیت دینی را از عوامل اساسی هدایت انسان و ساماندهی جامعه دانست و بر ضرورت بهرهگیری از عقل، آموزههای وحیانی، فطرت و مصالح عمومی در تصمیمگیریهای اجتماعی و حکمرانی تأکید کرد.
به گزارش ندای قم ،چهارمین نشست از شانزدهمین دوره سلسله کرسیهای آزاداندیشی (نشست ۳۰۹) با موضوع «عقلانیت دینی؛ از اندیشه تا حکمرانی» با سخنرانی حجتالاسلام والمسلمین دکتر محسن مهاجرنیا، رئیس اندیشکده مطالعات انقلاب اسلامی طلوع مهر در دانشگاه طلوع مهر به صورت حضوری و مجازی برگزار شد.
این نشست به همت اندیشکده مطالعات انقلاب اسلامی دانشگاه طلوع مهر و مجمع هماهنگی پیروان امام و رهبری استان قم برگزار شد و در ادامه سلسله مباحث علمی این دوره، ابعاد مختلف عقلانیت دینی و نسبت آن با زندگی فردی و اجتماعی و همچنین عرصه حکمرانی مورد بررسی قرار گرفت.
عقل؛ مهمترین سرمایه انسان
دکتر مهاجرنیا با اشاره به مباحث مطرحشده در جلسات پیشین گفت: موضوع اصلی این سلسله مباحث، «عقلانیت دینی و نسبت آن با حکمرانی» است و در جلسات گذشته کلیاتی درباره این موضوع و همچنین «خردمندی در سیره پیامبر اکرم(ص)» مطرح شده است.
وی با استناد به آموزههای روایی، عقل را یکی از اساسیترین مؤلفههای شخصیت انسان معرفی کرد و افزود: در روایات اسلامی بر جایگاه و اهمیت عقل تأکید فراوان شده و عقل بهعنوان چراغ هدایت انسان و عامل تشخیص مسیر صحیح معرفی شده است.
استاد حوزه و دانشگاه با اشاره به برخی آیات قرآن درباره انسانهایی که از دیدن و شنیدن حقیقت محروماند، اظهار کرد: قرآن کریم از دو وضعیت متفاوت برای انسان سخن میگوید؛ وضعیتی که در آن انسان از فهم، شعور و قدرت تشخیص بهره میبرد و وضعیتی که در آن، انسان از این ظرفیتها فاصله میگیرد.
به گفته وی، پیامدهای اعمال انسان در عالم آخرت نیز در همین چارچوب قابل فهم است و آنچه انسان در دنیا انجام میدهد، در آخرت حقیقت و آثار خود را آشکار میکند.
تفاوت عقلانیت دینی و عقلانیت غیردینی
استاد مهاجرنیا در ادامه با تفکیک میان «عقل» و «عقلانیت» گفت: عقل یک قوه و ظرفیت ادراکی است که خداوند در وجود انسان قرار داده، اما نحوه استفاده از این ظرفیت میتواند متفاوت باشد.
وی افزود: هنگامی که عقل بر اساس فطرت الهی و آموزههای دینی به کار گرفته شود، میتوان از آن با عنوان «عقلانیت دینی» یاد کرد؛ اما اگر عقل تحت تأثیر پیشفرضهای مادی، لذتگرایی، شهوت و سایر عوامل قرار گیرد، عقلانیتی شکل میگیرد که از مسیر اصلی خود فاصله گرفته است.
وی «عقل فعال» را عقلی دانست که نقش هدایتگر و سازنده در زندگی انسان دارد و گفت: چنین عقلی میتواند در تشخیص سعادت حقیقی، فضیلت، معنویت و مسیر درست زندگی نقشآفرین باشد.
عقلانیت و سعادت انسان
استاد حوزه و دانشگاه با اشاره به نقش عقل در تشخیص سعادت حقیقی اظهار کرد: عقل میتواند انسان را در تشخیص خیر و شر و مسیر سعادت یاری کند و آموزههای وحیانی نیز در این مسیر به عقل کمک میکنند تا مصادیق و جزئیات سعادت و هدایت برای انسان روشنتر شود.
وی با بیان اینکه عقل میتواند در معماری و ساماندهی زندگی انسان نقش داشته باشد، گفت: هنگامی که عقل در جایگاه صحیح خود قرار گیرد، از یک نیروی صرفاً ادراکی به عاملی سازنده تبدیل میشود و میتواند در شکلگیری اخلاق، معنویت و سبک زندگی انسان اثرگذار باشد.
تبیین دیدگاه فارابی درباره جوامع و عقلانیت
استاد مهاجرنیا در ادامه با اشاره به دیدگاه فارابی در فلسفه سیاسی، تقسیمبندی جوامع را از منظر نوع عقلانیت حاکم بر آنها مورد توجه قرار داد و گفت: در برخی جوامع، عقل هم در تشخیص حقیقت و هم در عمل نقشآفرین است؛ اما در برخی دیگر، عقل تحت تأثیر عوامل مختلف قرار گرفته و جامعه از مسیر سعادت فاصله میگیرد.
وی «مدینه جاهله» و «مدینه فاسقه» را از جمله مفاهیمی دانست که در این چارچوب قابل بررسی هستند و توضیح داد: در یک وضعیت، انسان حقیقت و سعادت را بهدرستی تشخیص نمیدهد و در وضعیت دیگر، با وجود شناخت حق، در مقام عمل برخلاف آن رفتار میکند.
پیامدهای فقدان عقلانیت در عرصه سیاست
رئیس اندیشکده مطالعات انقلاب اسلامی طلوع مهر در بخش دیگری از سخنان خود با انتقال بحث عقلانیت به حوزه سیاست، بر ضرورت توجه به عقلانیت در تصمیمگیریهای سیاسی و حکمرانی تأکید کرد.
وی با طرح دیدگاه خود درباره عملکرد برخی قدرتهای جهانی، از جمله آمریکا و رژیم صهیونیستی، گفت: رفتارهای متناقض برخی قدرتها در عرصه بینالمللی نشاندهنده فاصله گرفتن از اصول عقلانی و اخلاقی است.
وی همچنین با اشاره به تحولات منطقه و جنگهای اخیر، دیدگاه خود را درباره عملکرد آمریکا، رژیم صهیونیستی و برخی نهادهای بینالمللی بیان کرد و گفت که در برخی موارد، میان اقدامات نظامی و مواضع اعلامشده سیاسی و حقوقی این کشورها تناقض وجود دارد.
تأکید بر مقاومت و توجه به شرایط کشور
دکتر مهاجرنیا در ادامه با اشاره به شرایط اقتصادی و سیاسی کشور، بر ضرورت حفظ آرامش، صبر و مقاومت تأکید کرد و گفت: در شرایط دشوار، جامعه نیازمند تبیین واقعبینانه شرایط، تقویت روحیه امید، دعوت به صبر و توکل و توجه به منافع ملی است.
وی همچنین با اشاره به تحولات مربوط به تنگه هرمز و وضعیت بازار انرژی، این تحولات را از جمله عواملی دانست که به باور وی میتواند بر معادلات منطقهای و بینالمللی اثرگذار باشد.
وی با تأکید بر اینکه تصمیمگیری در شرایط بحرانی نیازمند محاسبه دقیق و توجه به منافع کشور است، اظهار کرد: در شرایط جنگی باید از ظرفیتهای موجود برای تأمین منافع ملی استفاده کرد و در مذاکرات احتمالی نیز با توجه به شرایط و میزان فشار طرف مقابل، از منافع کشور صیانت کرد.
ضرورت تقویت عقلانیت دینی در حکمرانی
حجتالاسلام والمسلمین دکتر محسن مهاجرنیا در پایان این نشست با تأکید دوباره بر جایگاه عقلانیت دینی گفت: عقلانیت میتواند مبنای تشخیص صحیح در زندگی فردی و اجتماعی قرار گیرد و در عرصه حکمرانی نیز تصمیمگیری بر اساس عقل، فطرت، ارزشهای دینی و مصالح عمومی را تقویت کند.
وی ابراز امیدواری کرد که جامعه اسلامی در مسیر فهم صحیح، عقلانیت، حفظ منافع عمومی و تقویت ایمان و توکل حرکت کند و بتواند در شرایط دشوار، با صبر و تدبیر از ظرفیتهای موجود برای عبور از مشکلات بهره بگیرد
