ندای قم / یادداشت / مهندس مهدی متقیان مشاورعالی استاندارو مدیرکل پدافندغیر عامل استان قم؛ بازنگری طرح جامع قم باید از «توسعه شهر» به «تضمین تداوم زندگی در شهر» تغییر جهت دهد؛ زیرا شهری که برای شرایط بحران طراحی نشده باشد، حتی اگر از نظر کالبدی توسعه‌یافته و از نظر فناوری هوشمند باشد، در برابر یک بحران ترکیبی می‌تواند به شهری آسیب‌پذیر تبدیل شود.
تجربه جنگ ۱۲ روزه و جنگ رمضان، در کنار درس‌آموخته‌های حوادث طبیعی و زیرساختی، ضرورت بازنگری در نگاه سنتی به برنامه‌ریزی شهری را بیش از گذشته آشکار کرده است. در شرایط امروز، امنیت و تاب‌آوری دیگر موضوعاتی جدا از شهرسازی نیستند؛ بلکه باید در نحوه استقرار جمعیت، جانمایی کاربری‌ها، شبکه حمل‌ونقل، زیرساخت‌های حیاتی، مراکز حساس، فضاهای امن و حتی معماری شبکه‌های اطلاعاتی شهر از ابتدا لحاظ شوند.
از این منظر، بازنگری طرح جامع شهر قم باید به فرصتی برای بازطراحی ساختار فضایی شهر بر مبنای الزامات پدافند غیرعامل، کاهش آسیب‌پذیری و تداوم خدمات حیاتی تبدیل شود.
پدافند غیرعامل؛ از پیوست مطالعاتی تا مبنای تصمیم‌گیری شهری
در بازنگری طرح جامع، رعایت دستورالعمل الزامات پدافند غیرعامل در طرح‌های توسعه و عمران شهری باید از مرحله مطالعات تا تصویب و اجرای طرح مورد توجه قرار گیرد.
پدافند غیرعامل نباید در پایان فرآیند برنامه‌ریزی شهری و به عنوان یک ملاحظه تکمیلی وارد طرح شود؛ بلکه باید از ابتدا بر نحوه توزیع جمعیت، استقرار مراکز حساس، شبکه‌های ارتباطی، زیرساخت‌های حیاتی، کاربری‌های شهری و نظام خدمات‌رسانی اثرگذار باشد.
به همین دلیل، ضروری است در فرآیند بازنگری، نقشه آسیب‌پذیری شهر در برابر تهدیدهای مختلف تهیه و در تصمیم‌گیری‌های مربوط به توسعه شهری مورد استفاده قرار گیرد.
سؤال اساسی این است که کدام مناطق شهر در برابر اختلال در آب، برق، ارتباطات، حمل‌ونقل یا سایر زیرساخت‌های حیاتی آسیب‌پذیرترند و کدام کاربری‌ها در صورت بروز حادثه می‌توانند موجب تشدید بحران شوند؟
طرح جامع آینده باید برای این پرسش‌ها پاسخ فضایی و اجرایی داشته باشد.
تعیین تکلیف مراکز پرخطر؛ ضرورت اجتناب‌ناپذیر شهر آینده
یکی از موضوعات مهمی که باید در بازنگری طرح جامع قم با جدیت دنبال شود، شناسایی، ساماندهی و در موارد لازم خروج مراکز و تأسیسات پرخطر از پهنه‌های نامناسب شهری است.
گسترش شهر در اطراف برخی مراکز و تأسیسات پرخطر، در طول زمان ممکن است فاصله ایمنی میان این مراکز و مناطق مسکونی و جمعیتی را کاهش داده باشد. این وضعیت در شرایط عادی شاید کمتر دیده شود، اما در زمان حادثه می‌تواند موجب افزایش دامنه خسارت و دشوار شدن عملیات امداد و مدیریت بحران شود.
از این رو، بازنگری طرح جامع باید ضمن شناسایی مراکز پرخطر موجود، حریم‌ها، پهنه‌های ایمن و پهنه‌های ناسازگار را مشخص کند و برای مراکزی که ادامه فعالیت آنها در موقعیت فعلی با الزامات ایمنی و پدافند غیرعامل سازگار نیست، برنامه مشخصی برای کاهش خطر، اصلاح کاربری، جابه‌جایی یا خروج تدریجی ارائه دهد.
این موضوع البته نباید صرفاً با رویکرد سلبی دنبال شود؛ بلکه باید همراه با برنامه‌ریزی اقتصادی، حقوقی و اجرایی برای انتقال و ساماندهی این مراکز باشد.
شهر ایمن، شهری نیست که فقط برای ساخت‌وسازهای جدید ضابطه داشته باشد؛ شهری است که برای کاهش خطرات انباشته‌شده در ساختار موجود نیز برنامه داشته باشد.
طرح شهید شاطری؛ پیش‌بینی ظرفیت‌های امن برای روزهای سخت
یکی دیگر از درس‌آموخته‌های مهم برای بازنگری طرح جامع، توجه جدی به الزامات مرتبط با طرح شهید شاطری و موضوع فضاهای امن، پناهگاه‌ها و اسکان اضطراری است.
در برنامه‌ریزی شهری امروز، فضاهای باز و عمومی تنها برای اوقات عادی شهروندان تعریف نمی‌شوند؛ بخشی از آنها می‌توانند در شرایط بحران، نقش مهمی در اسکان اضطراری، تجمع ایمن، امدادرسانی و استمرار خدمات ایفا کنند.
بنابراین لازم است در طرح جامع جدید مشخص شود که:
در هر محله و ناحیه شهری چه ظرفیت‌هایی برای شرایط اضطراری وجود دارد؛
مردم در زمان بحران به چه فضاهای امنی دسترسی خواهند داشت؛
مسیرهای دسترسی نیروهای امدادی چگونه حفظ می‌شود؛
امکان اسکان موقت و اضطراری چگونه تأمین خواهد شد؛
و شبکه فضاهای باز و عمومی چگونه می‌تواند در خدمت مدیریت بحران قرار گیرد.
این نگاه می‌تواند مفهوم «فضای باز شهری» را از یک عنصر صرفاً کالبدی و رفاهی به بخشی از زیرساخت تاب‌آوری شهر تبدیل کند.
شهر هوشمند؛ یک فرصت و یک آسیب‌پذیری جدید
قم در مسیر توسعه خدمات هوشمند شهری قرار دارد و این تحول می‌تواند کیفیت مدیریت شهر را افزایش دهد؛ اما همزمان، وابستگی روزافزون شهر به سامانه‌های دیجیتال، یک آسیب‌پذیری جدید نیز ایجاد می‌کند.
سامانه‌های کنترل ترافیک، دوربین‌های شهری، حمل‌ونقل هوشمند، مدیریت آب و انرژی، خدمات الکترونیک، مراکز داده و سامانه‌های مدیریت بحران، در آینده بخشی از زیرساخت حیاتی شهر خواهند بود.
بنابراین امنیت سایبری باید همزمان با هوشمندسازی شهر مورد توجه قرار گیرد.
در بازنگری طرح جامع لازم است برای زیرساخت دیجیتال شهر نیز مانند زیرساخت فیزیکی، اصول تاب‌آوری در نظر گرفته شود؛ از جمله ایجاد سامانه‌های پشتیبان، امکان بازیابی اطلاعات، تداوم خدمات در زمان اختلال، حفاظت از مراکز داده، تفکیک شبکه‌های حساس و پیش‌بینی سازوکارهای مقابله با حملات و اختلالات سایبری.
شهر هوشمند بدون امنیت سایبری، الزاماً شهر تاب‌آور نیست.
از شهر هوشمند به شهر تاب‌آور
یکی از مهم‌ترین تغییرات در نگرش به آینده قم باید حرکت از مفهوم صرفاً «شهر هوشمند» به سمت «شهر هوشمند و تاب‌آور» باشد.
هوشمندی باید در خدمت تاب‌آوری قرار گیرد. داده‌های شهری باید به تصمیم‌گیری سریع در بحران کمک کنند؛ سامانه‌های مدیریت شهری باید قابلیت ادامه فعالیت داشته باشند و فناوری نباید خود به یک نقطه آسیب‌پذیر تبدیل شود.
در چنین رویکردی، پدافند غیرعامل، مدیریت بحران، شهرسازی، فناوری اطلاعات، حمل‌ونقل، انرژی، آب، خدمات شهری و محیط‌زیست دیگر حوزه‌های جدا از یکدیگر نخواهند بود؛ بلکه اجزای یک نظام یکپارچه تاب‌آوری شهری خواهند بود.
بازنگری طرح جامع؛ فرصتی برای اصلاح گذشته و ساختن آینده
طرح جامع جدید قم باید علاوه بر پاسخگویی به نیازهای جمعیتی و توسعه‌ای، بتواند بخشی از آسیب‌پذیری‌های ایجادشده در دهه‌های گذشته را نیز اصلاح کند.
توسعه شهری بدون توجه به ظرفیت زیرساخت‌ها، تمرکز بیش از حد برخی کاربری‌ها، استقرار مراکز پرخطر در مجاورت پهنه‌های جمعیتی، بی‌توجهی به فضاهای امن و اضطراری و وابستگی بدون ملاحظات امنیتی به سامانه‌های هوشمند، می‌تواند هزینه‌های سنگینی را در زمان بحران به شهر تحمیل کند.
اکنون که بازنگری طرح جامع قم در دستور کار قرار گرفته، فرصت مناسبی است تا درس‌آموخته‌های جنگ ۱۲ روزه و جنگ رمضان از سطح تجربه به سطح ضابطه و برنامه شهری منتقل شود.
طرح جامع آینده قم باید مشخص کند که شهر در برابر بحران چگونه مقاوم می‌ماند، چگونه خدمات خود را حفظ می‌کند و چگونه سریع‌تر به شرایط عادی بازمی‌گردد.
سخن پایانی
بازنگری طرح جامع قم فرصتی است برای آنکه امنیت و تاب‌آوری، نه به عنوان موضوعی حاشیه‌ای، بلکه به عنوان یکی از مبانی اصلی توسعه شهری مورد توجه قرار گیرد.
رعایت الزامات پدافند غیرعامل در طرح‌های توسعه و عمران شهری، تعیین تکلیف و خروج مراکز پرخطر از پهنه‌های نامناسب، پیش‌بینی فضاهای امن و اسکان اضطراری بر اساس الزامات طرح شهید شاطری و ایجاد زیرساخت امن برای شهر هوشمند، چهار محور مهمی هستند که می‌توانند طرح جامع آینده قم را به طرحی متناسب با واقعیت‌های جدید تبدیل کنند.
طرح جامع خوب، فقط به این پرسش پاسخ نمی‌دهد که «شهر چگونه توسعه پیدا کند؟»
بلکه باید به پرسش مهم‌تری نیز پاسخ دهد:
«اگر فردا شهر با یک بحران ترکیبی نظامی، طبیعی، سایبری یا زیرساختی مواجه شود، آیا ساختار فضایی و زیرساختی قم می‌تواند تداوم زندگی و خدمات ضروری مردم را تضمین کند؟»
پاسخ به این پرسش باید یکی از مبانی اصلی تصمیم‌گیری در بازنگری طرح جامع قم باشد.
قم آینده، فقط نباید شهری توسعه‌یافته‌تر باشد؛ باید شهری امن‌تر، تاب‌آورتر و آماده‌تر برای آینده باشد.
