ضرورت نگاه ملی به استان قم
«ندای قم»علل مشکلات مراسم تشییع رهبرشهید در قم را بررسی کرد ؛
ندای قم / عباس جعفری / کارشناس برنامهریزی محیط زیست؛ مراسم تشییع پیکر مطهر رهبرمعظم انقلاب اسلامی، حضرت آیتالله العظمی امام خامنهای (قائد شهید)، در شهر مقدس قم، بدون تردید یکی از بزرگترین رویدادهای اجتماعی ومذهبی سالهای اخیر این شهر بود. رویدادی که میلیونها دل مشتاق را از نقاط مختلف کشوربه قم کشاند و بار دیگر جایگاه این شهر را به عنوان یکی از مهمترین کانونهای مذهبی و معنوی جهان اسلام به نمایش گذاشت.
تصاویرحضورگسترده مردم در مسجد مقدس جمکران و مسیرهای منتهی به آن، بلوار پیامبر اعظم(ص) و حرم مطهر حضرت فاطمه معصومه(س)، نشان داد که این مراسم فراتراز یک برنامه استانی بود و باید آن را در تراز یک ابررویداد ملی تحلیل کرد، زیرا این تجمع عظیم را نمی توان با معیارهای معمول سنجید و همه پیامدهای آن را صرفاً متوجه تعدادی از مجموعه های اجرایی دانست.
حجم حضورمردم از ظرفیتهای معمول شهری فراتربود
درمراسم تشییع قم، حجم حضورمردم به اندازهای بود که از ظرفیتهای معمول شهری فراتر رفت. بنابراین طبیعی بود که حتی با وجود تمام برنامهریزیها، برخی محدودیتها و دشواریها نمایان شود. مدیریت چنین تجمعی با جمعیتی بسیار فراتر از شرایط عادی، خدمات حملونقل، امداد، امنیت، بهداشت، اسکان و تغذیه را به آزمونی سخت برای تابآوری زیرساختهای شهری بدل کرد تا آنجا که کمبودهای زیربنایی انباشتهشده، مستقیماً بر کیفیت ارائه خدمات و رفاه جمعیت حاضر تأثیر گذاشت. لذا مراسم تاریخی تشییع امام شهید انقلاب در قم، همزمان سه واقعیت مهم عظمت سرمایه اجتماعی مردم، توان مدیریت دستگاههای اجرایی و ضرورت بازنگری جدی درزیرساختها و فرهنگ مشارکت شهری را آشکار ساخت.
نظربه اینکه پس از مراسم، برخی کاستیها و مشکلات اجرایی به موضوع بحث و نقد در فضای رسانهای تبدیل شد، ضروری است نگاه ما از سطح قضاوتهای شتابزده فراتر رود و این رویداد را با عینک علمی مدیریت شهری و مدیریت بحران تحلیل کنیم.
همانطور که درابتدا عرض شد قم میزبان یک ابررویداد ملی بود. رویدادی که جمعیتی فراتر از ظرفیت طراحیشده شهری را در خود جای داد. در ادبیات مدیریت شهری، مفهومی تحت عنوان «ظرفیت برد» وجود دارد، یعنی توان یک محیط برای پذیرش جمعیت بدون آنکه عملکردهای اصلی آن دچار اختلال جدی شود. این ظرفیت فقط به فضای فیزیکی محدود نیست، بلکه مجموعهای از ظرفیتهای حملونقل، پارکینگ، خدمات شهری، امداد، امنیت و رفتار اجتماعی را شامل میشود. در مراسم اخیر قم، ظرفیت برد فیزیکی این منطقه از شهر به نقطه اوج خود رسید و از ظرفیت برد اجتماعی به کلی گذر کرد، بنابراین بخشی از مشکلاتی که مشاهده شد ناشی ازعدم تلاش لازم و بیبرنامگی نبود، بلکه نتیجه فاصله میان حجم بیسابقه حضورمردم و ظرفیتهای موجود شهری بود.
قم دیگر صرفاً یک استان با جمعیت ثابت و مشخص نیست
قم دیگر صرفاً یک استان با جمعیت ثابت و مشخص نیست. این شهر به دلیل حرم مطهر حضرت فاطمه معصومه(س)، مسجد مقدس جمکران، حوزههای علمیه و جایگاه جهانی خود، یک شهر با مأموریت ملی و بینالمللی و محور توسعه استان قم نیز برهمین رکن تدوین شده است. بنابراین زیرساختهای آن نیز باید متناسب با این جایگاه ارتقاء یابد.
مشکلاتی مانند کمبود پارکینگهای استاندارد، محدودیت برخی محورهای دسترسی به جمکران، نیاز به توسعه شبکه حملونقل عمومی، ایجاد مسیرهای جایگزین و استفاده از فناوریهای هوشمند مدیریت جمعیت، مسائلی نیستند که فقط در یک مراسم خاص خود را نشان دهند، بلکه سالهاست در مناسبتهای بزرگ قم تکرار میشوند و نیازمند یک برنامه جامع ملی هستند.
موضوع تأمین پارکینگ از مهمترین چالشهای جدی مراسمهای سالهای اخیر قم است. استفاده از فضاهای موقت و زمینهای خاکی شاید در شرایط اضطراری راهگشا باشد، اما شهری که میزبان رویدادهای بزرگ ملی و مذهبی است، باید به سمت ایجاد پارکینگهای دائمی، استاندارد و مجهز حرکت کند. مشکلات ناشی از گردوخاک در تابستان و گلولای در فصل بارندگی، نشان میدهد که این موضوع نیازمند یک برنامه جامع و بلندمدت است.
اما در کنار مسئله زیرساخت، موضوع مهم دیگر، فرهنگ شهروندی و مسئولیت اجتماعی در مدیریت رویدادهای بزرگ است که کمتر مورد توجه قرار گرفت. مدیریت چنین مراسم هابی با این حجم جمعیت، تنها وظیفه مدیران، نیروهای انتظامی و خدماتی و دستگاههای اجرایی نیست. شهروندان نیز بخشی از این سیستم مدیریتی هستند. همانگونه که از مسئولان انتظار برنامهریزی و خدمترسانی داریم،
ارتقای فرهنگ شهروندی به اندازه توسعه زیر ساخت ها مهم است
از مردم نیز انتظار میرود در چنین شرایطی مشارکت مسئولانه داشته باشند. در این مراسم، بسیاری از شهروندان قمی با درک شرایط، همکاری ارزشمندی از کاهش ترددهای غیرضروری گرفته تا رعایت توصیههای ترافیکی و همراهی با برنامههای مدیریت شهری داشتند اما متأسفانه تعداد محدودی از افراد با بیتوجهی به توصیهها، استفاده از خودروهای شخصی در محدودههای پرتراکم یا رها کردن خودرو در مکانهای نامناسب، فشار مضاعفی بر شبکه حملونقل و نیروهای اجرایی وارد کردند. در مدیریت بحران، گاهی یک رفتارنادرست کوچک میتواند زنجیرهای از مشکلات بزرگ ایجاد کند. توقف یک خودرو در مسیر نامناسب، میتواند حرکت صدها خودرو، فعالیت نیروهای امدادی و دسترسی مردم را مختل کند. این موضوع نشان میدهد که بهبود فرهنگ شهروندی، به اندازه توسعه خیابان و پارکینگ اهمیت دارد.
نقدهای مطرحشده درباره برخی کاستیها، اگر با هدف اصلاح و ارتقای مدیریت آینده باشد، اقدامی ارزشمند است، اما تبدیل یک رویداد بیسابقه و پیچیده به ابزاری برای نادیده گرفتن همه تلاشهای انجامشده، با واقعیتهای مدیریت رویدادهای کلان سازگار نیست.
مدیریت چنین جمعیتی، کاری بسیار دشوار بود و باید از تلاش همه مدیران، نیروهای خدماتی، امدادی، انتظامی و مجموعههایی که در این شرایط پیچیده خدمت کردند، تقدیر کرد. در عین حال، همین تجربه باید به فرصتی برای یادگیری و اصلاح تبدیل شود تا با بهرهگیری از تجربه این مراسم، یک «طرح جامع مدیریت رویدادهای کلان» تدوین شود. طرحی که در آن توسعه زیرساختهای حملونقل، پارکینگهای دائمی، مدیریت هوشمند جمعیت، برنامههای اسکان و همچنین ارتقای فرهنگ شهروندی در کنار هم دیده شود.
این آوردگاه بزرگ باید به درسآموزیهای بنیادین تبدیل شود
این مراسم نشان داد که سرمایه اصلی جمهوری اسلامی ایران، مردم مؤمنی هستند که با عشق و ارادت، سختی مسیر و همه این محدودیتها را تحمل میکنند. وظیفه مدیریت استانی، شهری و مسئولان کشوری نیز این است که با نگاهی ملی به استان قم، زیرساختهایی متناسب با این سرمایه عظیم انسانی را برای جهانشهر تمدنی کریمه اهل بیت(س) فراهم کنند. آیندهنگری برای قم، در گرو آن است که این آوردگاه بزرگ، در ترازوی مقصریابیها سنجیده نشود، بلکه در تجلی ارادهای ملی برای اعتلای پایتخت معنوی و به درسآموزیهای بنیادین هدایت گردد تا با عبور از کاستیهای امروز، ساختار شهری هوشمند، تابآور و شایسته برای میزبانی از میلیونها زائر در افقهای پیشرو ترسیم گردد.
