قبرستان نو؛ فرصتی برای اثبات بلوغ حکمرانی فرهنگی
حافظه تاریخی شهر قم که باید ازآن پاسداری شود؛
ندای قم / یادداشت / سید جمالالدین حسینی کهنوج / پژوهشگر حکمرانی شهری؛ هنوز آفتاب کاملاً بر گنبد طلایی حضرت فاطمه معصومه(س) ننشسته است. نسیمی آرام از میان درختان کهنسال قبرستان نو میگذرد و بر سنگهایی میوزد که هر یک، نامی از تاریخ قم را بر دوش دارند؛ عالمی که عمرش را در تدریس گذرانده، شاعری که واژههایش هنوز زنده است، هنرمندی که آخرین اثرش، همان خط خوشی است که بر سنگ مزارش نشسته است.
در اینجا سکوت، سکوت مرگ نیست؛ سکوت حافظه است. حافظه شهری که قرنها بر مدار علم، دیانت و فرهنگ زیسته و امروز نیز میلیونها زائر را به سوی خود فرا میخواند. اما این حافظه، بیش از هر زمان دیگری، به پاسداری ما نیاز دارد.
قبرستان نو قم صرفاً یک آرامستان قدیمی نیست؛ یکی از معدود اسناد زنده تاریخ اجتماعی، فرهنگی و مذهبی این شهر است. هر سنگقبر، سندی تاریخی؛ هر کتیبه، بخشی از هنر ایرانی؛ هر مقبره، روایتی از زندگی انسانهایی است که در شکلگیری هویت قم سهم داشتهاند. در ادبیات امروز میراث فرهنگی، چنین فضاهایی «منظر فرهنگی» و «حافظه جمعی شهر» نامیده میشوند؛ مکانهایی که ارزش آنها تنها در کالبدشان نیست، بلکه در روایتهایی است که نسلها را به یکدیگر پیوند میدهد.
از همین رو، ساماندهی این مجموعه، ضرورتی انکارناپذیر است؛ اما ساماندهی با یکسانسازی تفاوت دارد و مرمت با حذف تاریخ.
هیچ شهروند دلسوزی با پاکیزگی، ایمنسازی، بهسازی مسیرها یا ارتقای خدمات مخالفتی ندارد. آنچه دغدغه میآفریند، آن است که در فرآیند ساماندهی، اصالت تاریخی، سنگنوشتهها، نشانههای هویتی و خوانایی تاریخی این مجموعه، ناخواسته قربانی نگاه صرفاً عمرانی شود.
تجربه جهانی نیز دقیقاً بر همین نکته تأکید دارد. منشور ونیز (۱۹۶۴) حفاظت از اصالت آثار تاریخی را اصل بنیادین مرمت میداند؛ سند نارا درباره اصالت (۱۹۹۴) ارزش میراث را در معنا، خاطره و پیوند آن با جامعه جستوجو میکند؛ منشور بورا حفاظت را پاسداری از «ارزش فرهنگی» میخواند و توصیهنامه یونسکو درباره منظر شهری تاریخی (۲۰۱۱) میراث را سرمایه پایدار معرفی میکند، نه مانعی بر سر راه آن. بر همین اساس، در بسیاری از کشورها انجام ارزیابی اثرات میراثی (Heritage Impact Assessment) پیش از اجرای طرحهای بزرگ، به یک استاندارد مدیریتی تبدیل شده است.
در حقوق ایران نیز این نگاه بیپشتوانه نیست. بر اساس قانون حفظ آثار ملی، اساسنامه وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایعدستی و نیز قانون حمایت از مرمت و احیای بافتهای تاریخی ـ فرهنگی، حفاظت از میراث تاریخی وظیفهای عمومی و حاکمیتی است؛ وظیفهای که تنها متوجه یک دستگاه نیست، بلکه همکاری شهرداری، میراث فرهنگی، اوقاف، دانشگاهها، حوزههای علمیه و جامعه مدنی را میطلبد.
نگاهی به شهرهای موفق جهان نیز همین حقیقت را نشان میدهد. آرامستانهای تاریخی پرلاشز در پاریس، هایگیت در لندن، رکولتا در بوئنوسآیرس و در ایران تخت فولاد اصفهان، نه قربانی توسعه شدهاند و نه مانعی برای آن؛ بلکه به موزههای زنده تاریخ، مقصد گردشگری فرهنگی و بخشی از هویت شهر تبدیل شدهاند. رمز موفقیت آنان، جمع میان حفاظت و مدیریت بوده است. قم نیز شایسته چنین افقی است.
شهری که خود را پایتخت علمی و معنوی جهان تشیع میداند، میتواند قبرستان نو را به الگویی ملی از «احیای میراثمحور» تبدیل کند؛ باغموزهای که زائر، در کنار زیارت، با تاریخ علم، فرهنگ و هنر این شهر نیز آشنا شود. چنین رویکردی نهتنها به حفظ میراث میانجامد، بلکه سرمایهای پایدار برای گردشگری فرهنگی، آموزش عمومی و ارتقای هویت شهری خواهد بود.
از همین رو، پیشنهاد امروز متخصصان و دوستداران میراث، توقف توسعه نیست؛ بلکه توسعهای مبتنی بر دانش، مشارکت و احترام به حافظه تاریخی است؛ توسعهای که با تکمیل پرونده ثبت ملی قبرستان نو، مستندسازی دقیق سنگقبرها و کتیبهها، انجام ارزیابی اثرات میراثی، تعیین ضوابط حفاظتی و تشکیل شورای راهبری با حضور همه نهادهای ذیربط، ( اعم از شورای اسلامی و شهرداری، میراث فرهنگی، اوقاف، نماینده صاحبنظران قمپژوهی، نماینده حقوقی و نماینده خانوادههای ذینفع )میتواند الگویی ماندگار برای کشور باشد.
قبرستان نو، امروز تنها یک پروژه عمرانی نیست؛ محک سنجش حکمرانی فرهنگی قم است. سالها بعد، شاید کسی به یاد نیاورد که چند متر سنگفرش اجرا شد یا چند اصله درخت کاشته شد؛ اما بیتردید خواهند پرسید که با میراثی که یک قرن از تاریخ این شهر را در خود جای داده بود، چه کردیم.
پاسخ این پرسش، نه در گزارشهای اداری، بلکه در حافظه تاریخ ثبت خواهد شد. شهرها را میتوان دوباره ساخت؛ خیابانها را میتوان تعریض کرد و ساختمانها را از نو بنا نهاد؛ اما حافظه تاریخی، تنها یکبار از دست میرود
