ندای قم / عباس جعفری/ کارشناس برنامه‌ریزی محیط زیست و پژوهشگر حوزه حکمرانی ؛ در قرن اخیر پدیده تغییرات اقلیمی به یکی از مهم‌ترین چالش‌های حکمرانی جهانی، امنیت انسانی، اقتصاد و روابط بین‌الملل تبدیل شده است و اجلاس‌های سالانه تغییر اقلیم سازمان ملل متحد فرصتی را برای گفت‌وگوی کشورها درباره مسئولیت‌های مشترک، تعهدات اقلیمی و آینده زیست‌پذیری زمین حول این مسئله بین المللی را فراهم می‌کند. سخنان رئیس‌جمهور ایران، دکتر مسعود پزشکیان، در سی‌ویکمین اجلاس این کنفرانس، موضوعی را به این دستور کار افزود که اهمیت آن فراتر از مباحث متعارف اقلیمی است. وی با مطرح کردن مباحث مربوط به نسبت میان جنگ، صلح، عدالت اقلیمی و مسئولیت دولت‌ها در قبال تخریب محیط‌زیست به تشریح یکی از موضوعات تعیین‌کننده در امنیت، اقتصاد و روابط بین‌الملل در حوزه محیط زیست جهانی پرداخت و توجه‌ها را به بعدی کمتر پرداخته‌شده از این مسئله جلب کرد. وی با طرح نسبت میان جنگ، صلح و عدالت اقلیمی و پیامدهای زیست‌محیطی جنگ و مسئولیت دولت‌ها در قبال تخریب طبیعت در جریان مخاصمات مسلحانه، به سران جهان یادآوری کرد که سهم جنگ‌ها و مسئولیت عاملان تخریب محیط‌زیست نباید در تشدید تغییرات اقلیم جهانی مغفول بماند.
COP سه دهه تلاش برای حکمرانی جهانی اقلیم
کنفرانس اعضای کنوانسیون چارچوب سازمان ملل متحد درباره تغییر اقلیم، موسوم به COP، عالی‌ترین مرجع تصمیم‌گیری در چارچوب این کنوانسیون است. شکل‌گیری این سازوکار به اجلاس زمین در ریو دوژانیرو در سال ۱۹۹۲ بازمی‌گردد. جایی که کنوانسیون چارچوب سازمان ملل متحد درباره تغییر اقلیم به‌عنوان یکی از مهم‌ترین اسناد بین‌المللی محیط‌زیست به تصویب رسید. این کنوانسیون در سال ۱۹۹۴ لازم‌الاجرا شد و نخستین کنفرانس اعضای آن در سال ۱۹۹۵ در برلین برگزار شد.
از آن زمان تاکنون، این اجلاس هر سال با حضور نمایندگان تقریباً همه کشورهای جهان برگزار شده و به مهم‌ترین عرصه مذاکرات چندجانبه درباره تغییر اقلیم تبدیل شده است. تصویب پروتکل کیوتو در سال ۱۹۹۷ و توافق‌نامه پاریس در سال ۲۰۱۵ از مهم‌ترین دستاوردهای این فرایند به شمار می‌روند.
توافق‌نامه پاریس با هدف نگه‌داشتن افزایش میانگین دمای جهانی به‌مراتب پایین‌تر از دو درجه سانتی‌گراد و تلاش برای محدود کردن آن به یک‌ونیم درجه، افق جدیدی در همکاری‌های اقلیمی ایجاد کرد.
سی‌ویکمین اجلاس این کنوانسیون (COP31) از ۹ تا ۲۰ نوامبر ۲۰۲۶، برابر با ۱۸ تا ۲۹ آبان ۱۴۰۵، در آنتالیای ترکیه برگزار می‌شود. این اجلاس در شرایطی شکل گرفته که جهان هم‌زمان با تشدید مخاطرات اقلیمی، منازعات ژئوپلیتیکی، ناامنی انرژی و افزایش آسیب‌پذیری جوامع در برابر مخاطرات طبیعی مواجه است.
بازتعریف مسئولیت مشترک؛ آیا مسئولیت اقلیمی در دوران جنگ متوقف می‌شود؟
یکی از مهم‌ترین مفاهیم مطرح‌شده در سخنان پزشکیان، ضرورت بازنگری در مفهوم مسئولیت مشترک بود.
در ادبیات حقوق بین‌الملل محیط‌زیست، اصل مسئولیت‌های مشترک اما متفاوت (Common but Differentiated Responsibilities and Respective Capabilities) جایگاه مهمی دارد. این اصل به این واقعیت توجه می‌کند که اگرچه تغییرات اقلیمی مسئله‌ای جهانی است و همه کشورها در مواجهه با آن مسئولیت دارند، سهم تاریخی کشورها در ایجاد بحران، سطح توسعه اقتصادی، ظرفیت مالی و توانایی فنی آن‌ها یکسان نیست.
به بیان دیگر، نمی‌توان از همه کشورها با وجود تفاوت‌های تاریخی و اقتصادی، انتظار تعهدات یکسان داشت. کشورهای صنعتی که سهم بیشتری در انباشت تاریخی گازهای گلخانه‌ای داشته‌اند، از منظر این اصل مسئولیت و ظرفیت بیشتری برای اقدام و حمایت مالی از کشورهای درحال‌توسعه دارند.
اما نکته مهمی که در سخنان رئیس‌جمهور ایران برجسته شد، توسعه دامنه این مسئولیت‌پذیری به شرایط مخاصمات مسلحانه است.
مسئله اینجاست که نظام بین‌المللی طی چند دهه گذشته برای کاهش انتشار گازهای گلخانه‌ای، حفاظت از منابع طبیعی و تأمین مالی اقدامات اقلیمی سازوکارهای متعددی ایجاد کرده، اما آثار زیست‌محیطی عملیات نظامی همچنان از خلأهای مهم در پیوند میان نظام حکمرانی اقلیم و نظام مسئولیت‌پذیری بین‌المللی محسوب می‌شود.
البته حفاظت از محیط‌زیست در زمان جنگ کاملاً فاقد مقررات نیست و حقوق بشردوستانه بین‌المللی و اصول حقوق بین‌الملل محیط‌زیست در این زمینه قواعدی دارند. مسئله اصلی، ضعف سازوکارهای یکپارچه مستندسازی، ارزیابی، پیگیری و جبران خسارات است.
از این منظر، پیام پزشکیان را می‌توان تلاشی برای پیوند دادن دو حوزه تعهدات اقلیمی در زمان صلح و مسئولیت زیست‌محیطی در زمان جنگ دانست که در نظام بین‌الملل غالباً در مسیرهای نهادی جداگانه دنبال می‌شوند.
عدالت اقلیمی؛ فراتر از تقسیم هزینه‌های تغییر اقلیم
کلیدواژه مهم دیگر سخنان رئیس‌جمهور، «عدالت اقلیمی» (Climate Justice) است.
عدالت اقلیمی مفهومی به مراتب مهمتر از کاهش انتشار کربن است. این مفهوم به توزیع منصفانه مسئولیت‌ها، هزینه‌ها، منافع و پیامدهای تغییر اقلیم میان کشورها، جوامع و نسل‌های مختلف می‌پردازد.
برای مثال، بسیاری از کشورهایی که کمترین سهم را در انتشار تاریخی گازهای گلخانه‌ای داشته‌اند، به دلیل موقعیت جغرافیایی، محدودیت منابع مالی و ضعف زیرساخت‌ها، بیشترین آسیب‌پذیری را در برابر خشکسالی، سیل، بیابان‌زایی و افزایش دما تجربه کرده اند.
بنابراین عدالت اقلیمی سه پرسش اساسی را مطرح می‌کند:
نخست، چه کشورهایی در ایجاد بحران سهم بیشتری داشته‌اند؟
دوم، چه کشورهایی بیشترین آسیب را متحمل می‌شوند؟
سوم، هزینه سازگاری با شرایط جدید و جبران خسارات باید بر عهده چه کسانی باشد؟
اهمیت طرح این مفهوم در سخنان پزشکیان از آن جهت است که می‌توان آن را به شرایط جنگی نیز تعمیم داد. هنگامی که یک اقدام نظامی موجب تخریب منابع آب، آلودگی خاک، نابودی پوشش گیاهی، انتشار آلاینده‌ها و آسیب به زیرساخت‌های حیاتی می‌شود، آثار آن محدود به زمان و مکان وقوع حمله نیست. هزینه‌های این تخریب ممکن است برای دهه‌ها بر سلامت انسان، اقتصاد، امنیت غذایی و پایداری اکوسیستم‌ها تحمیل شود.
در چنین شرایطی، عدالت اقلیمی نمی‌تواند صرفاً به توزیع هزینه‌های تغییر اقلیم ناشی از فعالیت‌های اقتصادی محدود بماند و باید نسبت به آسیب‌های زیست‌محیطی ناشی از مخاصمات مسلحانه نیز حساس باشد.
البته باید میان مفهوم عدالت اقلیمی و مسئولیت حقوقی ناشی از یک اقدام نظامی تفاوت قائل شد. عدالت اقلیمی چارچوبی برای طرح مطالبه و توزیع منصفانه مسئولیت‌هاست، اما اثبات مسئولیت حقوقی و مطالبه غرامت، مستلزم احراز مبانی مستقل حقوق بین‌الملل است.
جنگ و تخریب محیط‌زیست؛ وقتی طبیعت به میدان مخاصمه تبدیل می‌شود
یکی از محوری‌ترین بخش‌های سخنان پزشکیان، توصیف محیط‌زیست به‌عنوان قربانی خاموش جنگ‌ها بود.
این تعبیر از منظر علوم محیط‌زیستی کاملاً معنادار است زیرا آثار جنگ بر محیط‌زیست، برخلاف خسارات مستقیم انسانی و تخریب ساختمان‌ها، غالباً تدریجی، نامرئی و بلندمدت هستند.
برای درک عمق این مسئله باید چند نوع از پیامدهای زیست‌محیطی جنگ را مورد توجه قرار داد:
۱. آلودگی هوا و انتشار گازهای گلخانه‌ای
حمله به پالایشگاه‌ها، تأسیسات نفت و گاز، مخازن سوخت و زیرساخت‌های انرژی می‌تواند موجب آتش‌سوزی گسترده، احتراق ناقص هیدروکربن‌ها و انتشار حجم قابل‌توجهی از آلاینده‌ها شود.
این شرایط باعث می شود علاوه بر دی‌اکسیدکربن، آلاینده‌هایی نظیر اکسیدهای نیتروژن، دی‌اکسید گوگرد، ذرات معلق و ترکیبات آلی فرار وارد جو شوند. آلاینده‌هایی که تاثیرات مستقیمی بر سلامت انسان می‌گذارند و موجب تشکیل آلاینده‌های ثانویه جوی نبز می‌شوند و برخی نیز در تغییر توازن اقلیمی نقش دارند.
نکته علمی مهم آن است که همه آلاینده‌های ناشی از جنگ را نباید با گازهای گلخانه‌ای یکسان دانست. برای مثال، ذرات دوده و ترکیبات گوگردی علاوه بر آثار بهداشتی، رفتار اقلیمی متفاوتی دارند و ارزیابی اثر خالص آن‌ها به شرایط انتشار و انتقال جوی وابسته است.
۲. آلودگی منابع آب و خاک
نشت نفت، سوخت، مواد شیمیایی و ترکیبات خطرناک ناشی از تخریب تأسیسات صنعتی و نظامی می‌تواند منابع آب سطحی و زیرزمینی را آلوده کند. ورود هیدروکربن‌های نفتی، فلزات سنگین و ترکیبات سمی به خاک، موجب اختلال در فعالیت میکروارگانیسم‌ها، کاهش کیفیت خاک و آسیب به زنجیره غذایی می‌شود.
در برخی موارد، آلودگی به آبخوان‌ها نفوذ می‌کند و پاک‌سازی آن به دلیل پیچیدگی فرآیندهای هیدروژئولوژیکی، بسیار دشوار و پرهزینه خواهد بود.
این موضوع به‌ویژه در مناطق خشک و نیمه‌خشک اهمیت بیشتری دارد، زیرا منابع آب در چنین مناطقی محدود است و آلودگی حتی بخش کوچکی از منابع موجود می‌تواند پیامدهای گسترده‌ای برای جوامع محلی داشته باشد.
۳. تخریب اکوسیستم‌ها و تنوع زیستی
واضح است که جنگ تنها زیرساخت‌های انسانی را تخریب نمی‌کند زیستگاه‌های طبیعی، مناطق حفاظت‌شده، تالاب‌ها، جنگل‌ها و مراتع نیز در معرض آسیب قرار می گیرند. تخریب زیستگاه، آتش‌سوزی، انفجار، آلودگی و اختلال در چرخه‌های زیستی می‌تواند موجب کاهش جمعیت گونه‌ها، برهم خوردن روابط اکولوژیک و تضعیف خدمات اکوسیستمی شود.
اهمیت این مسئله زمانی بیشتر می‌شود که بدانیم بازسازی یک اکوسیستم طبیعی لزوماً با بازسازی یک ساختمان یا تأسیسات صنعتی قابل مقایسه نیست. بسیاری از فرآیندهای طبیعی برای بازگشت به وضعیت پایدار به سال‌ها یا حتی دهه‌ها زمان نیاز دارند.
۴. اختلال در امنیت غذایی و سلامت نسل‌های آینده
تخریب اراضی کشاورزی، آلودگی منابع آبی، از بین رفتن پوشش گیاهی و کاهش کیفیت خاک، مستقیماً بر تولید غذا اثر می‌گذارد. از سوی دیگر، مواجهه طولانی‌مدت جمعیت با آلاینده‌های سمی می‌تواند مخاطرات جدی برای سلامت عمومی ایجاد کند. بنابراین آثار زیست‌محیطی جنگ صرفاً به خسارات محیطی محدود نمی‌شود و با امنیت غذایی، سلامت عمومی، مهاجرت، فقر و حتی امنیت اجتماعی ارتباط پیدا می‌کند.
این همان معنایی است که مفهوم «قربانی خاموش جنگ» را از یک تعبیر ادبی به یک مسئله علمی و راهبردی تبدیل می‌کند.
صلح و محیط‌زیست؛ دو مؤلفه جدایی‌ناپذیر امنیت انسانی
از دیگر محورهای مهم سخنان رئیس‌جمهور، پیوند میان صلح و حفاظت از محیط‌زیست بود.
در ادبیات جدید حکمرانی، امنیت صرفا حفظ مرزهای جغرافیایی یا توان دفاعی کشورها نیست. امنیت انسانی، امنیت غذایی، امنیت آبی، امنیت انرژی و امنیت زیست‌محیطی نیز از مؤلفه‌های اساسی پایداری جوامع محسوب می‌شوند. جنگ می‌تواند زیرساخت‌های تأمین آب و انرژی را تخریب کند، دسترسی جوامع به منابع طبیعی را محدود سازد و ظرفیت دولت‌ها برای مدیریت بحران‌های محیط‌زیستی را کاهش دهد.
از سوی دیگر، تخریب منابع طبیعی و تشدید کمبود آب و غذا می‌تواند زمینه‌ساز تنش‌های اجتماعی و منازعات منطقه‌ای شود. بنابراین رابطه میان صلح و محیط‌زیست، رابطه‌ای یک‌طرفه نیست. صلح زمینه حفاظت و بازسازی محیط‌زیست را فراهم می‌کند و محیط‌زیست پایدار نیز یکی از پایه‌های ثبات و امنیت بلندمدت جوامع است.
در این چارچوب، سخنان پزشکیان حامل پیام مهمی حول این مسئله بود که حفاظت از زمین را نمی‌توان از امنیت انسان‌ها و مسئولیت دولت‌ها در جلوگیری از تخریب منابع طبیعی جدا کرد.
مسئولیت بین‌المللی؛ از ثبت خسارت تا جبران زیست‌محیطی
شاید مهم‌ترین بخش راهبردی سخنان رئیس‌جمهور، درخواست ایجاد سازوکارهای بین‌المللی برای مستندسازی، ارزیابی و جبران خسارات زیست‌محیطی ناشی از اقدامات نظامی باشد. این مطالبه از نظر حقوقی دارای پشتوانه‌های قابل توجهی است.
اصل بیست‌وچهارم اعلامیه ریو بر ضرورت احترام به حقوق بین‌الملل در زمینه حفاظت از محیط‌زیست در زمان مخاصمات مسلحانه تأکید می‌کند.
همچنین ماده ۳۵ و ماده ۵۵ پروتکل الحاقی اول به کنوانسیون‌های ژنو، حفاظت از محیط‌زیست طبیعی در مخاصمات مسلحانه را مورد توجه قرار داده‌اند و استفاده از روش‌ها و ابزارهای جنگی که با هدف ایجاد یا با انتظار ایجاد خسارات گسترده، بلندمدت و شدید به محیط‌زیست همراه باشند، ممنوع می‌دانند. البته شمول این مقررات به وضعیت حقوقی طرف‌های مخاصمه و شرایط مقرر در اسناد مربوط وابسته است.
در سال ۲۰۲۲ نیز مجمع عمومی سازمان ملل متحد با قطعنامه ۷۷/۱۰۴ از اصول تدوین‌شده کمیسیون حقوق بین‌الملل درباره حفاظت از محیط‌زیست در ارتباط با مخاصمات مسلحانه استقبال کرد.
یکی از مهم‌ترین نکات این اصول، تأکید بر مسئولیت دولت در قبال اعمال متخلفانه بین‌المللی است که به محیط‌زیست آسیب وارد می‌کنند. مطابق اصل نهم این مجموعه، در صورت احراز یک عمل متخلفانه منتسب به دولت و ورود خسارت، مسئولیت بین‌المللی و الزام به جبران کامل خسارت، از جمله خسارت واردشده به خود محیط‌زیست، مطرح می‌شود.
همچنین اصول مربوط به دوره پس از مخاصمه، بر ضرورت بازسازی محیط‌زیست آسیب‌دیده، تبادل اطلاعات و همکاری برای رفع آثار زیان‌بار بقایای سمی و خطرناک جنگ تأکید دارند.
البته این اصول به‌خودی‌خود یک معاهده الزام‌آور مستقل نیستند و در کنار قواعد موجود، چارچوب مهمی برای توسعه و تبیین حقوق بین‌الملل فراهم می‌کنند.
نکته مهم دیگر آن است که اجلاس COP مرجع قضایی رسیدگی به مسئولیت جنگی کشورها نیست. بنابراین مطالبه مطرح‌شده از سوی رئیس‌جمهور باید در کنار مسیرهای دیپلماتیک، حقوقی و کارشناسی مستقل دنبال شود.
ایران؛ از طرح مطالبه تا تثبیت یک پرونده بین‌المللی
ایران در سخنان رئیس‌جمهور خود به خسارات زیست‌محیطی ناشی از حملات به زیرساخت‌های انرژی اشاره کرد.
بر اساس اظهارات منتشرشده از پزشکیان، حملات به تأسیسات سوختی عسلویه با انتشار حدود ۵۰۰ هزار تن و حملات به مخازن سوخت اطراف تهران با انتشار حدود یک میلیون تن دی‌اکسیدکربن همراه بوده است.
این ارقام در حال حاضر باید به‌عنوان برآوردهای اعلام‌شده از سوی رئیس‌جمهور تلقی شوند و برای تبدیل شدن به مستندات معتبر بین‌المللی، نیازمند انتشار روش محاسبه، داده‌های پایه، ارزیابی مستقل و تفکیک دقیق انواع آلاینده‌ها هستند.
بااین‌حال، اهمیت موضوع فقط به میزان انتشار گازهای گلخانه‌ای محدود نیست. خسارات احتمالی به منابع آب، خاک، پوشش گیاهی، مناطق حفاظت‌شده، سلامت عمومی و زیرساخت‌های حیاتی نیز باید در یک ارزیابی جامع مورد توجه قرار گیرند.
ایران برای پیگیری این موضوع باید از مرحله بیان اعتراض عبور کند و یک پرونده ملی مستند و چندبعدی تشکیل دهد. این پرونده دست‌کم باید پنج محور داشته باشد:
نخست، تهیه نقشه جامع خسارات زیست‌محیطی با استفاده از تصاویر ماهواره‌ای، داده‌های سنجش از دور و مطالعات میدانی.
دوم، اندازه‌گیری و مستندسازی آلودگی هوا، آب و خاک و شناسایی آثار کوتاه‌مدت و بلندمدت آن بر سلامت انسان و اکوسیستم‌ها.
سوم، برآورد اقتصادی خسارات مستقیم و غیرمستقیم، از جمله هزینه پاک‌سازی، بازسازی اکوسیستم‌ها، احیای منابع طبیعی و جبران آسیب‌های وارده به جوامع محلی.
چهارم، تشکیل گروه کارشناسی مشترک با حضور متخصصان محیط‌زیست، حقوق بین‌الملل، زمین‌شناسی، بهداشت محیط، اقتصاد منابع طبیعی و علوم جوی.
پنجم، ارائه گزارش مستند به نهادهای ذی‌ربط سازمان ملل و پیگیری موضوع از مسیرهای حقوقی و دیپلماتیک متناسب.
در این میان، باید میان خسارت اقتصادی به تأسیسات و خسارت اکولوژیک به محیط‌زیست تفاوت قائل شد. ارزش یک تالاب تخریب‌شده، یک آبخوان آلوده یا یک زیستگاه طبیعی آسیب‌دیده را نمی‌توان صرفاً با هزینه بازسازی تأسیسات فیزیکی محاسبه کرد. خدمات اکوسیستمی، ارزش تنوع زیستی و آثار بین‌نسلی نیز باید در محاسبات لحاظ شوند.
حقوق ایران؛ از عدالت اقلیمی تا حق جبران خسارت
ایران به‌عنوان یکی از کشورهای درحال‌توسعه و دارای آسیب‌پذیری‌های اقلیمی، از حقوق و ظرفیت‌های مهمی در چارچوب نظام بین‌المللی محیط‌زیست برخوردار است.
کشور ما از سال ۱۹۹۶ عضو کنوانسیون چارچوب سازمان ملل متحد درباره تغییر اقلیم و از سال ۲۰۰۵ عضو پروتکل کیوتو است. همچنین توافق‌نامه پاریس را در سال ۲۰۱۶ امضا کرده است.
از منظر نیز حقوق و منافع ملی ایران باید با جدیت دنبال شود:
اول، برخورداری منصفانه از منابع مالی و فناوری اقلیمی. ایران برای مقابله با خشکسالی، سازگاری با تغییرات اقلیمی، توسعه انرژی‌های تجدیدپذیر و احیای اکوسیستم‌های آسیب‌دیده به منابع مالی و فناوری نیاز دارد. محدودیت‌های ناشی از تحریم‌ها و موانع دسترسی به همکاری‌های مالی و فناورانه بین‌المللی نیز باید در مذاکرات اقلیمی مورد توجه قرار گیرد.
دوم، حق حفاظت از محیط‌زیست و منابع طبیعی. حق برخورداری از محیط‌زیست پاک، سالم و پایدار در قطعنامه ۷۶/۳۰۰ مجمع عمومی سازمان ملل در سال ۲۰۲۲ به رسمیت شناخته شده است. این حق، اهمیت حفاظت از سلامت انسان و اکوسیستم‌ها را در نظام بین‌المللی حقوق بشر برجسته می‌کند.
سوم، حق پیگیری مسئولیت و جبران خسارت. اگر در یک فرایند حقوقی، وقوع عمل متخلفانه بین‌المللی، انتساب آن به دولت مسئول، رابطه سببیت و خسارات وارده احراز شود، مبانی حقوقی مطالبه جبران خسارت قابل پیگیری خواهد بود. این جبران می‌تواند حسب مورد شامل بازگرداندن وضعیت به حالت پیشین، پرداخت غرامت و اقدامات ترمیمی و تضمین‌های عدم تکرار باشد.
بنابراین، مطالبه ایران نباید به محکومیت سیاسی اقدامات نظامی محدود شود و باید به دنبال ایجاد سابقه‌ای مستند و قابل استناد در حقوق بین‌الملل برای شناسایی و جبران خسارات زیست‌محیطی باشد.
تظلم‌خواهی ایران؛ فرصتی برای تبدیل یک مطالبه ملی به مسئله‌ای جهانی
سخنان پزشکیان در COP31 را می‌توان آغاز طرح یک مطالبه مهم در سطح بین‌المللی دانست اما موفقیت این مطالبه به میزان توانایی ایران در تبدیل آن به یک پرونده علمی، حقوقی و دیپلماتیک بستگی دارد. دولت باید جهت مستندسازی مستقل و دقیق خسارات و ارائه گزارش‌های قابل راستی‌آزمایی به مجامع بین‌المللی، پیگیری ایجاد سازوکار مشخص برای ارزیابی و جبران خسارات زیست‌محیطی جنگ در چارچوب حقوق بین‌الملل و با همکاری نهادهای تخصصی سازمان ملل و تبدیل موضوع حفاظت از محیط‌زیست در مخاصمات مسلحانه به یک مطالبه فراگیر جهانی اقدامی تخصصی و دیپلماتیک انجام دهد. مطالبه‌ای که می تواند حتی محدود به ایران نباشد و از حمایت کشورهای آسیب‌دیده از جنگ، کشورهای درحال‌توسعه و نهادهای علمی و محیط‌زیستی نیز برخوردار شود.
سخنرانی پزشکیان زمانی می تواندبه یک دستاورد ماندگار تبدیل شود که مطالبه مطرح‌شده در آن، به ابتکار عملی برای توسعه حقوق بین‌الملل محیط‌زیست و ایجاد سازوکارهای مؤثر پاسخ‌گویی و جبران خسارت بینجامد.
جهان برای نجات اقلیم به تعهدات زیست‌محیطی نیاز دارد، اما برای حفظ زمین به چیزی فراتر این تعهدات در جلوگیری از تبدیل محیط‌زیست به میدان و قربانی جنگ‌ها و پذیرفتن مسئولیت تخریب آن، هر جا و به دست هر طرفی که رخ دهد.
زمین میراث مشترک نسل‌هاست و هیچ دولتی مالک مطلق آن نیست و هر جنگی از سوی قدرتهای جهانی می‌تواند حق نسل‌های آینده را برای برخورداری از محیط‌زیستی سالم از میان ببرد.
