هویت بومی شهرقم درتنگناهای مدیریتی

ندای قم /عباس جعفری کارشناس حوزه مدیریت و حکمرانی؛ «ساماندهی و بهبود وضعیت سکونت پذیری بافت مرکزی کلان شهر قم ، محلات قدیمی و اطراف حرم حضرت معصومه (س) یکی از مسائل پر چالش مدیران شهری و سازمان های ذیربط بوده است. به نظر می رسد از مهمترین دغدغه های بافت قدیمی قم، از دست دادن تدریجی زیست پذیری و در ادامه امنیت است که ایجاد فرسودگی بافت و خالی شدن از سکنه نتیجه غفلت و سوء مدیریت در این مناطق می باشد.
بررسی های میدانی سرعت تخلیه شدن این مناطق را از بومیان قمی بخصوص جمعیت جوان نشان می دهد، گسست کالبدی و کاهش پویایی و پایداری اجتماعی گذشته، زمینه فرسودگی جمعیتی بافت و به طور خاص حاکمیت ساختار سنی سالخورده را فراهم کرده است. البته خانه های فرسوده قمی ها این روزها خالی نمی ماند و جایگزین جمعیت بومی، اتباعی هستند که مطمئنا احساس مسئولیت و وظیفه کمتری نسبت به حفظ محلات، بافت های قدیمی و ارزش‌های آن دارند.
کارشناسان و کنشگران قمی مدتها است در زمینه عواقب عدم توجه کافی و همه جانبه و همچنین سرعت کُند بازآفرینی بافت فرسوده قم و ساماندهی بافت های تاریخی هشدار داده اند. به دلیل دگرگونی در سبک زندگی و به تبع آن تغییر خواسته ها و نیازهای نسل جدید، در کنار رشد و پیشرفت تکنولوژی و همچنین توسعه نامتوازن شهر، بافت فرسوده و تاریخی با اقبال غالب شهروندان جهت سکونت دائم مواجه نشده و به مرور در حال خالی شدن از جمعیت بومی-ایرانی است.
برخی مسئولین قم عمده ترین دلیل این اتفاق را در دیدگاه های نادرست و ضعف مدیریت و در عین حال افراطی عده ای کارشناس و همچنین سازمان های متولی در دهه های گذشته می دانند. مسلما چنانچه هویت تنها در گذشته جستجو شود، شاخص مهمتری به نام “زندگی امروز” از دست خواهد رفت. در واقع بستر شکل گیری زندگی امروز و حیات مدنی شهر از دست می رود.
در حال حاضر اتباع در بافت تاریخی و فرسوده قم به سرعت در حال جایگزینی شهروندان بومی هستند که ممکن است در دراز مدت به منافع جمعی و حتی ملی آسیب برساند و به دلیل عدم نگهداری درست از این بناها بروز خطرات و مسائل امنیتی نیز محتمل است.
در حال حاضر منظر شهری قم و هویت بافت مرکزی شهر در مسیر مبهمی در حال تغییر است. آنچه به هویت در منظر شهری مفهوم می بخشد ارتباط انسان امروز با زندگی گذشته و حال اوست که در بستر شهر ظهور پیدا می کند و یکی از ابزارهای حفظ یا تولید آن، حافظه جمعی و ذهن شهر است.
منظر شهری به عنوان پدیدهای عینی- ذهنی که با کالبد و خاطره شهر پیوند خورده، از این قاعده مستثنی نیست. شواهد نشان از آن دارد عمده دلیل تمایل به خروج از این بافت ها در بین شهروندان قمی، فرسودگی ابنیه و دشواری بازسازی آنها، اعم از هزینه های بالا، کمبود امکانات و ضعف در ارائه خدمات می باشد. هویت منظر شهری “میل به زندگی در شهرهای امروز با پشتوانه دیروز” است. سیاستهای حفظ کالبد صرف، برای احیای هویت و نادیده انگاشتن زندگی امروز، به چالش جدی در منظر شهر قم تبدیل شده است.
از طرفی باید توجه داشت که هویت، نوعی تمایز است؛ تمایز انسان با انسان، شهر با شهر، فرهنگ با فرهنگ؛ موجودیت منظر شهری با هویت آن گره خورده است و بخشی از هویت منظر شهری با کالبد گذشته شهر پیوند خورده است و زمانیکه مکانهای خاطره انگیز با اتصال تاریخی به گذشته از بین برود در واقع منظر شهری هویتمند از بین رفته است. منظری که می تواند با حیات مدنی امروز و تداوم تاریخی گذشته، هویت مذهبی باستانی کلانشهر قم را همچنان حفظ و بر پویایی آن بیفزاید.