ندای قم / یادداشت / سید جمال الدین حسینی کهنوج/ پژوهشگر حکمرانی؛ درک پویایی و پایداری شهرها تنها با نگاه به زیرساختهای فیزیکی آنها ممکن نیست. هرچند خیابانها، پلها، ساختمانها و شبکههای خدماتی از عناصر ضروری حیات شهریاند، اما آنچه به شهر معنا، هویت و توان ایستادگی میبخشد، سرمایه اجتماعی نهفته در دل محلهها و روابط انسانی میان ساکنان آنهاست.
محلهها کوچکترین و درعین حال بنیادیترین واحد حیات اجتماعی در شهر به شمار میآیند؛ فضاهایی که در آنها پیوندهای انسانی شکل میگیرد، اعتماد اجتماعی تقویت میشود و روح همبستگی و مسئولیتپذیری جمعی معنا پیدا میکند. در چنین بسترهایی است که شهروندان نه صرفاً بهعنوان ساکنان یک محدوده جغرافیایی، بلکه بهعنوان اعضای یک اجتماع زنده و پویا در کنار یکدیگر قرار میگیرند.
اهمیت این سرمایه اجتماعی در شرایط بحران و تهدیدهای بیرونی بیش ازهر زمان دیگری نمایان میشود. تجربههای تاریخی و مطالعات متعدد در حوزه مدیریت بحران نشان داده است که تابآوری جوامع شهری تنها به توان نظامی یا امکانات لجستیکی محدود نمیشود؛ بلکه به میزان انسجام اجتماعی، اعتماد متقابل میان شهروندان و آمادگی مردم برای همکاری و مشارکت در حل مسائل عمومی نیز وابسته است.
در شرایطی که کشور با فشارها و تهدیدهای ناشی از جنگ تحمیلی دشمنان مواجه است، تقویت همبستگی اجتماعی و حضور مسئولانه مردم در عرصههای مختلف، به یکی از مؤلفههای مهم پایداری ملی تبدیل شده است. در چنین فضایی، محلهها میتوانند به کانونهای فعال همیاری اجتماعی تبدیل شوند؛ جایی که همسایهها در کنار یکدیگر برای حفظ آرامش، حمایت از آسیبدیدگان، تقویت روحیه عمومی و کمک به مدیریت شرایط دشوار تلاش میکنند.
تجربههای شهری در کشورهای مختلف نیز نشان میدهد که هرگاه شهروندان در فرآیند اداره و بهبود محیط زندگی خود مشارکت فعال داشتهاند، کیفیت زندگی شهری ارتقا یافته و ظرفیتهای تابآوری اجتماعی افزایش پیدا کرده است. محلههایی که ساکنان آنها نسبت به سرنوشت محیط زندگی خود احساس تعلق و مسئولیت دارند، معمولاً از سطح بالاتری از امنیت اجتماعی، اعتماد عمومی و پویایی فرهنگی برخوردارند.
از این منظر، مفهوم «حکمرانی شهری» فراتر از یک سازوکار صرفاً اداری یا مدیریتی است. حکمرانی شهری مؤثر، مبتنی بر تعامل و همکاری میان شهروندان، مدیران محلی، نهادهای اجتماعی و مجموعه دستگاههای اجرایی است. در چنین چارچوبی، مدیران شهری با شنیدن صدای مردم و بهرهگیری از ظرفیتهای مردمی، زمینه مشارکت شهروندان در تصمیمگیریها و حل مسائل شهری را فراهم میکنند.
در شرایط جنگ و فشار خارجی، این مشارکت مردمی میتواند نقشی تعیینکننده در تقویت تابآوری جامعه ایفا کند. حضور فعال مردم درصحنه، تقویت روحیه همدلی و همبستگی، مراقبت از یکدیگر و مشارکت در فعالیتهای اجتماعی و داوطلبانه، بخشی از همان سرمایه اجتماعی است که پشتوانهای مهم برای امنیت و پایداری کشور محسوب میشود.
از همین رو، توجه به رویکرد محلهمحور در مدیریت شهری اهمیت ویژهای دارد. تقویت شبکههای اجتماعی محلی، حمایت از ابتکارات مردمی، افزایش تعامل میان شهروندان و مدیران شهری و فراهم کردن بسترهای مناسب برای گفتوگو و مشارکت اجتماعی، میتواند به شکلگیری شهرهایی تابآورتر، منسجمتر و امیدبخشتر کمک کند.
در چنین چارچوبی، انتشار و بازنمایی تجربههای موفق مردمی، تقویت فعالیتهای داوطلبانه محلی و ایجاد فرصتهایی برای همافزایی میان فعالان اجتماعی و شهروندان میتواند به تقویت فرهنگ مشارکت و مسئولیتپذیری اجتماعی بینجامد.
در نهایت باید یادآور شد که آینده شهرها تنها در گرو توسعه کالبدی و عمرانی آنها نیست؛ بلکه بیش از هر چیز به میزان همبستگی و آگاهی شهروندان وابسته است. شهرهایی پایدار و مقاوم خواهند بود که در آنها مردم نه تماشاگر، بلکه کنشگران فعال عرصه اجتماعی باشند.
از همین منظر میتوان گفت: تابآوری شهرها از دل محلهها آغاز میشود؛ از همان کوچههایی که در بزنگاههای تاریخی، صحنه همدلی، همیاری و ایستادگی مردم بودهاند و همچنان میتوانند نقطه آغاز ساختن آیندهای روشنتر برای جامعه باشند.
