ندای قم / یادداشت/ سید جمالالدین حسینی کهنوج / پژوهشگرحکمرانی شهری ؛آژیر آمبولانس در کوچه میپیچد. راننده چند بار بوق میزند، اما راهی برای عبور نیست. پیرمردی با عجله خودرویش را چند متر جلو میبرد، جوانی موتورسیکلتش را به دیوارمیچسباند و چند نفر با دست اشاره میکنند تا شاید راهی باز شود. آمبولانس سرانجام از پیچ تند کوچه عبور میکند؛ ثانیههایی که شاید برای نجات جان انسانی، سرنوشتساز باشد.
این صحنه، نه بخشی از یک فیلم است و نه روایتی اغراقآمیز؛ بلکه تصویری است که بسیاری از ساکنان بافت تاریخی جمکران آن را بارها تجربه کردهاند.
چند صد متر آنسوتر، میلیونها چراغ درصحنهای مسجد مقدس جمکران میدرخشد. زائرانی از سراسر ایران و کشورهای مختلف، با امید و اشک و دعا، خود را به میعادگاه عاشقان حضرت ولیعصر(عج) رساندهاند. این شکوه، مایه افتخار قم، ایران و جهان تشیع است؛ شکوهی که حاصل سالها تلاش، سرمایهگذاری و خدمت صادقانه به زائران است.
اما پرسشی آرام و صادقانه در ذهن شکل میگیرد:
آیا توسعه زیارت، بدون توسعه محلهای که قرنها میزبان این زیارت بوده، میتواند کامل باشد؟
صبح روزبعد، پیرمردی که بیش از شصت سال در یکی از کوچههای قدیمی جمکران زندگی کرده است، کنار درِ خانهاش ایستاده و رفتوآمد زائران را تماشا میکند. در نگاهش هم غرور دیده میشود و هم اندوه.
میگوید: ما همیشه به میزبانی زائران آقا افتخار کردهایم؛ اما کوچه ما هنوزهمان کوچه پنجاه سال پیش است. زائرها هر سال بیشتر میشوند، ولی محله ما کمتر دیده میشود.»
شاید هیچ گزارش کارشناسی، به اندازه همین چند جمله، حقیقت امروز جمکران را روایت نکند.
جمکران فقط مسجد نیست.
پیش از آنکه صحنهای وسیع و خیابانهای اطراف شکل بگیرند، اینجا روستایی بود با هویتی دیرینه؛ با خانههایی که نسل در نسل در کنار مسجد زندگی کردهاند، با کوچههایی که خاطرات مردم را در خود حفظ کردهاند و با بقاع متبرکهای که بخشی از حافظه مذهبی و تاریخی قم را تشکیل میدهند.
مردم این محله، سالهاست بیهیاهو میزبان میلیونها زائر هستند. آنان بار ترافیک، ازدحام، محدودیتهای تردد و فشار ناشی از حضور انبوه جمعیت را با صبوری تحمل کردهاند؛ زیرا خدمت به زائر را افتخار خود میدانند.
اما افتخار، جایگزین حق نمیشود.
مردمی که میزبان میلیونها زائر هستند، حق دارند در محلهای ایمن، برخوردار و آبرومند زندگی کنند. حق دارند کودکشان در کوچهای امن بازی کند، سالمندشان با آرامش رفتوآمد کند و خودروهای امدادی در لحظه نیاز، بدون دغدغه به خانههایشان برسند.
اینجاست که مفهوم «عدالت میزبانی» معنا پیدا میکند.
عدالت میزبانی یعنی مردمی که بار میزبانی بزرگترین کانون زیارتی کشور را بر دوش دارند، نخستین بهرهمندان توسعه نیز باشند.
واقعیت این است که طی سالهای گذشته، اقدامات ارزشمند فراوانی برای توسعه مسجد مقدس جمکران انجام شده است؛ اقداماتی که باید قدردان آن بود. اما امروز، توسعه مجموعه زیارتی به مرحلهای رسیده که حلقه تکمیلکننده آن، دیگر صرفاً ساختوسازهای جدید نیست؛ بلکه بازآفرینی محلّه تاریخی جمکران است.
مسئله امروز جمکران، فقط چند کوچه باریک یا چند خانه فرسوده نیست. مسئله، حکمرانی شهری است.
مسئله، هماهنگی میان نهادهایی است که هر کدام بخشی از مسئولیت را بر عهده دارند، اما هنوز یک برنامه واحد و منسجم برای آینده این محله شکل نگرفته است. جمکران به مدیریتی نیاز دارد که مسجد، محله، زائر و ساکن را در کنار یکدیگر ببیند؛ نه جدا از هم.
در ادبیات نوین مدیریت شهری، از مفهومی با عنوان «حکمرانی زائرپایه» سخن گفته میشود؛ رویکردی که موفقیت خود را تنها با تعداد زائران یا وسعت صحنها نمیسنجد، بلکه کیفیت زندگی جامعه میزبان را نیز یکی از شاخصهای اصلی توسعه میداند.
اگر قراراست جمکران الگوی زیارت در جهان اسلام باشد، این الگو باید از آخرین کوچههای بافت تاریخی نیز قابل مشاهده باشد.
زائری که از مسجد خارج میشود، تنها گنبد و گلدسته را نمیبیند؛ او محله، کوچهها، رفتار مردم، نظم شهر، کیفیت خدمات و سیمای محیط را نیز با خود به یادگار میبرد. تصویر جمکران، تنها در صحنهای مسجد شکل نمیگیرد؛ در کوچههای قدیمی آن نیز ساخته میشود.
از همین رو، بازآفرینی روستای تاریخی جمکران نباید صرفاً یک پروژه عمرانی تلقی شود. این بازآفرینی، سرمایهگذاری برای آینده زیارت، افزایش ایمنی، حفظ هویت تاریخی، ارتقای کیفیت زندگی مردم و تحقق عدالت فضایی است.
امروز بیش از هر زمان دیگری، قم فرصت دارد تا الگویی نوین از توسعه شهرهای زیارتی ارائه کند؛ الگویی که در آن، توسعه کالبدی با کرامت انسانی، توسعه مذهبی با عدالت فضایی و خدمت به زائر با احترام به مردم میزبان همراه باشد.
شاید سالها بعد، همان پیرمرد دوباره کنار خانهاش بایستد و این بار با لبخندی از سر رضایت بگوید:
«امروز زائرها فقط شکوه مسجد را نمیبینند؛ وقتی از محله ما عبور میکنند، آبادانی، امنیت و احترام به مردم اینجا را هم میبینند. حالا احساس میکنیم ما هم سهمی از این افتخار بزرگ داریم.»
آن روز، توسعه جمکران فقط در وسعت صحنها و ارتفاع گلدستهها معنا نخواهد شد؛ بلکه در آرامش کوچهها، در امنیت کودکان، در آسودگی سالمندان و در رضایت مردمی دیده خواهد شد که سالها بیادعا، میزبان عاشقان حضرت ولیعصر(عج) بودهاند.
جمکران تنها به توسعه مسجد نیاز ندارد؛ جمکران به توسعه محلّه نیز نیاز دارد.
زیرا توسعهای که به مردم میزبان نرسد، هرچند باشکوه باشد، هنوز کامل نشده است.
و شاید مهمترین پیام امروز جمکران همین باشد:
زائر، چند ساعت مهمان جمکران است؛ اما مردم، همیشه میزبان آناند. حفظ کرامت این میزبانان، شرط تحقق حکمرانی شایسته زیارت و آیندهای درخور شأن این مکان مقدس است. و باید امروز، مهمترین پرسش پیش روی مدیران و سیاستگذاران قم همین باشد:
آیا زمان آن نرسیده است که در کنار توسعه مسجد، توسعه محلّه نیز به یک اولویت ملی تبدیل شود؟
