ندای قم/ عباس جعفری/ کارشناس برنامهریزی محیط زیست ؛ تغییر کارکرد سرزمین دراستان قم، محصول تلاقی توسعه بیرویه و نادیده گرفتن ظرفیتهای طبیعی است. ازگسترش سکونتگاهها و شبکههای دسترسی گرفته تا فشار گردشگری و دستاندازی به مراتع، همگی درکنارهم، فرآیندی بنیادین را آغاز کردهاند که فراتراز یک تخلف گذرا، هویت اکولوژیک منطقه را تغییر داده است.
زمانی که این عوامل همزمان عمل میکنند، فرآیند تخریب مراتع وفرسایش خاک با پدیدههای اقلیمی نظیرخشکسالی همگرا شده و شدت مییابد. تجربیات جهانی نشان میدهد که تلاقی تغییر کاربریهای غیرمجاز با کشاورزی ناپایدارو توسعه شهری بیملاحظه، موتور محرک تخریب مراتع است. این الگو، یک تهدید ساختاری برای اکوسیستمهای حساس استان قم از دشت های مرکزی تا ارتفاعات کوهستانی آن است که میتواند ظرفیتهای طبیعی منطقه را به طورجبرانناپذیری از بین ببرد.
حادثه آتشسوزی روز جمعه ۲۷ شهریور۱۴۰۵ درمراتع خوشدره کرمجگان، هشداری جدی برای نحوه مدیریت منابع طبیعی در استان قم است. نخستین اقدام ضروری برای این رخداد، اجرای پروتکلهای دقیق ارزیابی آسیبهای اکولوژیکی است، این فرآیند باید از سنجش شدت سوختگی در لایههای مختلف خاک تا پایش دقیق میزان از دست رفتن پوشش گیاهی و افت تنوع زیستی را در بر گیرد. با این حال، چالش بنیادین و راهبردی، عبور از الگوی مدیریت صرفاً خسارتمحور و حرکت به سوی مدیریت ساختاری و پیشگیرانه در سطح کلان منطقه باشد.
سالهاست که بازتعریف مدیریت گردشگری وحفاظت ازکاربریهای اراضی مناطق ییلاقی قم بخصوص درشهرستان کهک به ضرورتی انکارناپذیر تبدیل شده است. بدین جهت تدوین طرح مدیریت گردشگری طبیعت مبتنی براصول ظرفیتپذیری اکولوژیک از اهمیت حیاتی برخوردار است. این طرح باید با هدف مدیریت دقیق نقاط مجاز استقرار، کنترل آتشسوزیهای احتمالی، اجرای برنامههای آموزشی پیشگیرانه و نظارت بر حضور گردشگران در دورههای پرخطر اقلیمی را الزامی نماید.
زنگ خطر سقوط اکوسیستمهای استان قم به صدا درآمده است
همزمان، حفاظت از حریم و کارکرد سنتی مراتع دربرابرتوسعه کشاورزی و تغییرکاربریهای غیرمجاز، نیازمند رویکردی متمایز است. مدیریت منابع طبیعی باید ازالگوی واکنش به تخریب به سوی الگوی پیشگیری از تخریب حرکت کند. مدیریت کارآمد دیگر نمیتواند صرفاً در سطح صدور مجوز یا اطفای حریق محدود شود، بلکه باید بر پیشگیری از تغییر کاربریهای مخرب تمرکز نماید.
استان قم از ذخایر تجدیدپذیر محدودی برخوردار است. در این اقلیم شکننده، هرگونه تخریب در واقع از دست رفتن بخشی از سرمایه اصلی زیست بوم است. آنچه در خوشدره کرمجگان و آبشخورهای اطراف آن در حال رخ دادن است، زنگ خطر سقوط اکوسیستمهای استان قم است. تداوم توسعهای که از ظرفیتهای طبیعت بیخبراست و کشاورزی و گردشگری که بدون نظارت بر لبه پرتگاه حرکت میکنند، در نهایت به فروپاشی زیستی منطقه ختم خواهد شد.
ما در حال از دست دادن داراییهای غیرقابل جایگزین خود هستیم، جایی که آب، خاک و حیات، تنها از طریق یک بازنگری بنیادین در منطق مدیریت سرزمین قابل بازیابی خواهند بود. آنچه دراین سالها عیان شده است مدیریت منطقه کهک میان دو مسیر قرار دارد، یا باید رویکردی مبتنی بر مدیریت هوشمند سرزمین و همسو با ظرفیتهای اکولوژیک اتخاذ کند و یا با پذیرش پیامدهای ناگزیر تخریب زیستبوم و استمرار از دست رفتن سرمایههای طبیعی به سمت ایجاد پهنههایی بیجان سوق خواهد یافت.
