ندای قم / یادداشت / مهدی متقیان / مشاورعالی استاندار ومدیرکل پدافندغیر عامل استان قم؛ پدافند غیرعامل بهعنوان یکی از ارکان اساسی تأمین امنیت ملی، حفاظت از زیرساختهای حیاتی و افزایش تابآوری کشور در برابر تهدیدات، نیازمند بازنگری مستمر و انطباق با تحولات محیط امنیتی است. تحولات اخیر منطقهای و بهویژه تجربیات حاصل از جنگ ۱۲ روزه و جنگ رمضان، نشان داده است که ماهیت تهدیدات بهسرعت در حال تغییر بوده و روشهای سنتی حفاظت از زیرساختها و مدیریت بحران پاسخگوی تمامی ابعاد تهدیدات نوظهور نیست. از این رو، بازنگری در دستورالعملها، الزامات و سازوکارهای حکمرانی پدافند غیرعامل کشور به یک ضرورت راهبردی تبدیل شده است.
🔷️ تغییر ماهیت تهدیدات و ضرورت بهروزرسانی رویکردها
بررسی تجربیات جنگهای اخیر نشان میدهد که دشمنان از ترکیبی از ابزارهای نظامی، سایبری، اطلاعاتی، شناختی و اقتصادی برای ایجاد اختلال در ساختارهای حکمرانی و خدمات عمومی استفاده میکنند. در جنگ ۱۲ روزه، حملات همزمان به زیرساختهای ارتباطی، مراکز فرماندهی، سامانههای اطلاعاتی و شبکههای پشتیبانی، اهمیت حفاظت چندلایه و یکپارچه از زیرساختها را برجسته ساخت. همچنین در جنگ رمضان، نقش جنگ شناختی، عملیات رسانهای و هدفگیری مراکز خدماتی و حیاتی بهعنوان بخشی از راهبرد فرسایش اراده ملی آشکار شد.
این تجربیات نشان میدهد که دستورالعملهای موجود پدافند غیرعامل باید از تمرکز صرف بر تهدیدات فیزیکی فراتر رفته و ابعاد نوین امنیتی را نیز در بر گیرد. تهدیدات سایبری، حملات مبتنی بر هوش مصنوعی، جنگ اطلاعاتی و اختلال در زنجیرههای تأمین از جمله موضوعاتی هستند که باید جایگاه ویژهای در اسناد و دستورالعملهای جدید پیدا کنند.
🔷️ ضرورت بازنگری در نظام حکمرانی پدافند غیرعامل
یکی از مهمترین درسآموختههای جنگهای اخیر، اهمیت فرماندهی یکپارچه و هماهنگی میان دستگاههای مسئول است. در شرایط بحران، پراکندگی مسئولیتها و نبود سازوکارهای هماهنگ میتواند منجر به کاهش سرعت واکنش و افزایش خسارات شود. از این رو، بازنگری در نظام حکمرانی پدافند غیرعامل باید با هدف تقویت هماهنگی بینبخشی، شفافسازی مسئولیتها و ایجاد سازوکارهای پاسخگویی مؤثر انجام گیرد.
همچنین لازم است نقش استانداریها، دستگاههای اجرایی، بخش خصوصی و نهادهای محلی در مدیریت بحران و اجرای الزامات پدافند غیرعامل بهطور دقیق بازتعریف شود. تجربیات میدانی نشان داده است که مشارکت فعال بخش خصوصی و نهادهای مردمی میتواند بهطور چشمگیری ظرفیت تابآوری ملی را افزایش دهد.
🔷️ تقویت تابآوری زیرساختهای حیاتی
جنگهای اخیر اهمیت حفاظت از زیرساختهای حیاتی نظیر انرژی، آب، ارتباطات، حملونقل، سلامت و خدمات مالی را بیش از پیش آشکار کرده است. هرگونه اختلال در این بخشها میتواند آثار گسترده اجتماعی، اقتصادی و امنیتی به همراه داشته باشد. بنابراین، بازنگری دستورالعملهای پدافند غیرعامل باید با محوریت ارتقای تابآوری زیرساختها، ایجاد سامانههای پشتیبان، توسعه مراکز جایگزین و افزایش قابلیت تداوم خدمات انجام شود.
در این راستا، بهرهگیری از فناوریهای نوین، توسعه سامانههای هشدار سریع، تمرینهای مستمر آمادگی و ارزیابی دورهای آسیبپذیریها باید به بخشی از الزامات اجرایی دستگاهها تبدیل شود.
🔷️ توجه به سرمایه انسانی وفرهنگسازی
یکی دیگر از درسهای مهم جنگ ۱۲ روزه و جنگ رمضان، نقش تعیینکننده نیروی انسانی آموزشدیده در کاهش خسارات و مدیریت مؤثر بحرانها است. حتی پیشرفتهترین زیرساختها بدون نیروی انسانی توانمند و آگاه نمیتوانند کارایی لازم را داشته باشند. از این رو، بازنگری دستورالعملها باید بر توسعه آموزشهای تخصصی، ارتقای مهارتهای مدیریتی، برگزاری مانورهای مشترک و فرهنگسازی عمومی در حوزه پدافند غیرعامل تأکید کند.
افزایش آگاهی عمومی نسبت به رفتارهای صحیح در شرایط بحران، مقابله با شایعات و جنگ روانی، و آموزش اصول تابآوری اجتماعی از جمله موضوعاتی است که باید در برنامههای ملی مورد توجه قرار گیرد.
تجربیات و درسآموختههای جنگ ۱۲ روزه و جنگ رمضان نشان داده است که تهدیدات نوین علیه کشور، ماهیتی ترکیبی، چندبعدی و فناورانه پیدا کردهاند و مقابله مؤثر با آنها مستلزم بازنگری مستمر در سیاستها، دستورالعملها و سازوکارهای اجرایی پدافند غیرعامل است. از اینرو، بهروزرسانی نظام حکمرانی پدافند غیرعامل بر اساس واقعیات میدان، تجربیات عملیاتی و تحولات محیط امنیتی، ضرورتی اجتنابناپذیر برای افزایش تابآوری ملی و حفاظت از زیرساختهای حیاتی کشور به شمار میرود.
در این راستا، ادارات کل پدافند غیرعامل استانها بهعنوان بازوان اجرایی و هماهنگکننده سیاستهای پدافند غیرعامل در سطح استانی، نیازمند تقویت جایگاه سازمانی، افزایش اختیارات اجرایی، تأمین نیروی انسانی متخصص و بهرهمندی از تجهیزات و سامانههای نوین مدیریتی و نظارتی هستند. همچنین توسعه ظرفیتهای تخصصی در حوزههای پدافند سایبری، حفاظت از زیرساختهای حیاتی، مدیریت بحران، ارزیابی آسیبپذیریها، آموزش و فرهنگسازی عمومی باید در اولویت برنامههای ارتقایی این مجموعهها قرار گیرد.
تقویت ادارات کل پدافند غیرعامل استانها، همراه با ایجاد سازوکارهای مؤثر هماهنگی بین دستگاهی، بهرهگیری از فناوریهای هوشمند و استقرار نظامهای یکپارچه پایش و هشدار، میتواند زمینهساز افزایش آمادگی عملیاتی استانها در برابر تهدیدات نوظهور باشد. بدون تردید، ارتقای ظرفیتهای این ساختار موجود و انطباق آن با الزامات جنگهای نوین، یکی از مهمترین پیشنیازهای تحقق حکمرانی کارآمد و آیندهنگر پدافند غیرعامل در کشور خواهد بود.
