ندای قم / یادداشت / محمود مرادی نراقی /پژوهشگر فرهنگ و تاریخ شهرنشینی در ایران؛ پیش از آنکه قم به یکی از مهمترین مراکز تشیع و زیارت در ایران تبدیل شود، این پهنه تاریخی هزاران سال محل استقرار، ارتباط و تحول جوامع انسانی بوده است؛ پیشینهای که با یافتههای باستانشناختی و پژوهشهای تازه، ابعاد روشنتری از آن آشکار میشود.
به مناسبت ۲۳ ربیعالاول، سالروز ورود حضرت فاطمه معصومه(س) به قم و گرامیداشت «روز قم»، فرصت مناسبی فراهم شده است تا بار دیگر به پیشینه تاریخی این شهر نگریسته شود؛ شهری که هویت شناختهشده امروز آن عمیقاً با تاریخ تشیع پیوند خورده، اما ریشههای سکونت و حیات تاریخی در پهنه آن، بسیار فراتر از دوره اسلامی امتداد مییابد. امید است طرح دوباره این موضوع، زمینهای برای توجه بیشتر پژوهشگران به تاریخ قم و مناطق پیرامونی آن، بهویژه در دورههای پیش از اسلام، فراهم سازد.
در بسیاری از منابع مکتوب اسلامی، از جمله کتاب ارزشمند «تاریخ قم» اثر حسن بن محمد بن حسن بن سائب بن مالک اشعری قمی که در اواخر قرن چهارم هجری تألیف شده است، بخش مهمی از هویت تاریخی قم در پیوند با استقرار خاندان اشعری و شکلگیری شهر اسلامی روایت میشود. با این حال، دادههای باستانشناختی نشان میدهد که سابقه حضور و استقرار جوامع انسانی در دشت قم بسیار قدیمیتر است و دستکم تا هزاره ششم پیش از میلاد امتداد پیدا میکند. از این منظر، تاریخ قم را نمیتوان تنها از دوران اسلامی آغاز کرد؛ بلکه باید آن را در بستری گستردهتر از تحولات تاریخی فلات مرکزی ایران مطالعه کرد.
موقعیت جغرافیایی قم، قرار گرفتن آن در مسیر ارتباطی مناطق مرکزی ایران و نزدیکی به ری، از گذشته به این منطقه اهمیت ویژهای بخشیده است. شواهد تاریخی و باستانشناختی نشان میدهد که این ناحیه در دوره ساسانی نیز از استقرارها و ساختارهای قابل توجه برخوردار بوده و بهویژه در روزگار قباد اول ساسانی، از جایگاه قابل توجهی در سازمان فضایی و سیاسی منطقه بهره میبرده است.
در مقالهای با عنوان «پژوهشی در پیشینه تاریخی شهر قم با استناد بر مطالعات باستانشناسی و قرائن تاریخی» نوشته دکتر رسول احمدی، دکتر رضا مهرآفرین و دکتر سید رسول موسوی حاجی نیز بر همین پیشینه تأکید شده است. در این پژوهش آمده است که دشت قم به دلیل موقعیت جغرافیایی خاص خود از هزاره ششم پیش از میلاد مورد توجه جوامع انسانی قرار داشته و در اواخر دوره ساسانی نیز از جایگاه شهری نسبتاً معتبری برخوردار بوده است. همچنین، بر پایه برخی گزارشهای تاریخی، این منطقه در دهههای نخست دوره اسلامی به تصرف مسلمانان درآمد و استقرار اشعریان در اواخر قرن نخست هجری و تلاش آنان برای آبادانی و انسجام سکونتگاههای منطقه، زمینه شکلگیری ساختار جدید شهر اسلامی قم را فراهم کرد؛ روندی که در نهایت به استقلال اداری قم در سال ۱۸۹ هجری قمری انجامید.
در سالهای اخیر، پژوهشهای مرتبط با اسناد فارسی میانه نیز ابعاد تازهای از تاریخ ایران مرکزی را آشکار کرده است. دکتر نیما آصفی، پژوهشگر زبانها و متون ایرانی باستان، با بررسی شواهد زبانشناختی، جغرافیایی و تاریخی، شواهد قابل توجهی برای انتساب مجموعهای از اسناد پهلوی موجود در مراکز علمی جهان، از جمله دانشگاه کالیفرنیا برکلی، به غاری در حوالی روستای هستیجانِ دلیجان ارائه کرده است.
اهمیت این یافته زمانی بیشتر روشن میشود که نامهای جغرافیایی آشنایی مانند «نَمیوَر» یا نیمور، «دِلیگان» یا دلیجان و «پایوَر» در برخی از این اسناد، از جمله سند Berk.۸۰، شناسایی شدهاند. این دادهها شواهد نیرومندی برای ارتباط این مجموعه اسناد با جغرافیای ایران مرکزی فراهم میکنند. بر همین اساس، آصفی پیشنهاد کرده است که به جای عنوان کلی «آرشیو پهلوی»، از عنوان دقیقتر «آرشیو هستیجان» برای این مجموعه استفاده شود؛ مجموعهای که به دوره گذار از اواخر عصر ساسانی به آغاز دوره اسلامی تعلق دارد و میتواند اطلاعات ارزشمندی درباره ساختارهای اجتماعی، اقتصادی، اداری و جغرافیایی آن دوره در اختیار پژوهشگران قرار دهد.
اهمیت این پژوهشها تنها در شناسایی محل احتمالی نگهداری یا کشف چند سند تاریخی خلاصه نمیشود. این مجموعه میتواند بخشی از خلأ دانشی ما درباره تاریخ ایران مرکزی در یکی از مهمترین دورههای تحول سیاسی و اجتماعی کشور را پر کند؛ دورهای که ساختار ساسانی در حال فروپاشی و نظم جدید اسلامی در حال شکلگیری بود.
از همین رو، ادامه مطالعات زبانشناختی، تاریخی و بهویژه کاوشهای علمی و نظاممند باستانشناختی در محدوده هستیجان، دلیجان، قم و دیگر مناطق پیرامونی میتواند به روشنتر شدن جغرافیای تاریخی این ناحیه کمک کند. نسبت این مناطق با واحدهای اداری و سکونتی تاریخی قم همچنان نیازمند بررسی دقیقتر است و نباید پیش از تکمیل مطالعات، درباره آن با قطعیت سخن گفت.
«روز قم» میتواند فرصتی باشد تا تاریخ این شهر تنها از منظر دوره اسلامی و جایگاه ممتاز آن در تاریخ تشیع دیده نشود؛ بلکه لایههای عمیقتر تاریخی و تمدنی این سرزمین نیز مورد توجه قرار گیرد. قم امروز حاصل انباشت هزاران سال سکونت، ارتباطات منطقهای، تحولات سیاسی و فرهنگی و در نهایت شکلگیری یکی از مهمترین مراکز مذهبی جهان تشیع است. شناخت دقیقتر این گذشته، نه تنها به بازخوانی هویت تاریخی قم کمک میکند، بلکه میتواند افقهای تازهای برای پژوهش در تاریخ ایران مرکزی بگشاید.
