رئیس اندیشکده مطالعات انقلاب اسلامی دانشگاه طلوع مهر، با تشریح شکافهای معرفتی، نسلی و هویتی در جامعه ایران، شکلگیری دو «زیستجهان» کاملاً متفاوت را یکی از جدیترین چالشهای نظام اسلامی دانست و تاکید کرد: راه رویارویی با خردهگفتمانهای وارداتی و نسل جدید، برخوردهای حذفی و فیلترینگِ صرف نیست، بلکه حاکمیت، دانشگاه و حوزه باید با تولید معرفت و اندیشههای نو، مرجعیت فکری جامعه را بازسازی کنند.
حجتالاسلام والمسلمین دکتر محسن مهاجرنیا، در بیستمین و آخرین نشست از موضوع «چالشهای نوپدید و الزامات مواجهۀ فعال در گام دوم انقلاب اسلامی» (نشست ۳۰۵ از سلسله کرسیهای آزاداندیشی) که در دانشگاه طلوع مهر برگزار شد، به جمعبندی مباحث پیشین پرداخت و الزامات عبور از بحرانهای ترکیبی فعلی را تبیین کرد.
این نشست با مشارکت مجمع هماهنگی پیروان امام و رهبری استان قم، اندیشکدۀ مطالعات انقلاب اسلامی دانشگاه طلوع مهر و انجمن علمی قرآن و تحول علوم ایران برگزار شد.
دکتر مهاجرنیا در ابتدای سخنان خود با اشاره به چالشهای نظری و معرفتی در جامعه امروز گفت: یکی از مباحث جدی ما، شکاف میان روایت کلان و نظام دانایی حاکم با خردهروایتهای شخصی، گروهی و جناحی در کشور است. این واگراییها و دوگانگیها آرامآرام به بحران تبدیل میشوند. نتیجه این چالش، ایجاد خستگی فکری، احساس بیمعنایی، شکاکیت و نسبیت فرهنگی در میان افراد جامعه است.
هشدار نسبت به درهمشکستن مرجعیت فکری در جامعه
وی با هشدار نسبت به درهمشکستن مرجعیت فکری در جامعه افزود: وقتی گفتمان مسلط دینی در برابر خردهگفتمانهای جدید دچار فرسودگی شود، بسیار خطرناک است. نمیتوان در دنیای مدرن و سیال امروز، با یک نظریه قدیمی و وصلهپینه کردن آن، جامعه را اداره کرد. ما نیازمند تولید معرفت و نظریههای جدید هستیم.
عضو هیئت مدیره انجمن علمی قرآن و تحول علوم ایران با انتقاد از رویکرد منفعلانه در عرصه فرهنگ، تصریح کرد: در دهه اول انقلاب، رویکرد ما در برابر غرب و سکولاریسم تهاجمی بود، اما امروز جای ما عوض شده است؛ آنها هجوم آوردهاند و روایتسازی میکنند و ما منفعل شدهایم. وقتی نظام اسلامی در قتلگاهِ تهاجمات افتاده، بیگانگان با موشک میزنند و متأسفانه عدهای از خودیها نیز از درون با سنگ و چوب و بیان خود به نظام ضربه میزنند. در این میان، وظیفه نخبگان، روحانیت و دانشگاه است که با تولید فکر به میدان بیایند. با فیلتر کردن، کات کردن و برخوردهای حذفی مشکل حل نمیشود؛ راهکار اصلی، تولید معرفت است.
چالش نسلی و تقابل دو «زیستجهان» متفاوت
بخش مهمی از سخنان مدیر اندیشکده مطالعات انقلاب اسلامی طلوع مهر به واکاوی چالشهای نسلی اختصاص داشت. وی با بیان اینکه ما امروز با دو جهان و دو «زیستجهان» متفاوت مواجهیم، خاطرنشان کرد: یک سو نسل انقلابی، جنگدیده و مأنوس با فرهنگ دینی قرار دارد و در سوی دیگر، نسل جدیدی است که با گذشته، هویت تاریخی و تجربه زیسته چهار دهه اول انقلاب بیگانه است.
حجت الاسلام والمسلمین مهاجرنیا افزود: نسل جدید دارای هویتی سیال است؛ در زمان حال زندگی میکند و انتخابهای آزاد خود را از فضای مجازی و شبکههای اجتماعی میگیرد. این یک واقعیت است که نمیتوان آن را انکار کرد. این نسل به قدری در معرض دستکاری هویتی است که با یک فراخوان در فضای مجازی توسط افراد بیریشه، دچار بحران میشود. نادیده گرفتن این چالش، مانند ریختن خاکستر روی آتش است.
وی با اشاره به این که نظام اسلامی و دولت در برابر این وضعیت مسئولیت دارند، گفت: دولت فقط مسئول اقتصاد نیست. همه قوانین کشور اعم از مصوبات مجلس و اقدامات دولت، نیازمند پیوست فرهنگی، اخلاقی و معنوی هستند. وفاداری ملت به اصول ثابت باید بازسازی شود، آن هم در شرایطی که فضای فکری ما به شدت تحت تأثیر فضای مجازی و هوش مصنوعی قرار گرفته و به تعبیری دچار شبیخون فرهنگی خاموش شدهایم.
بحران در نهادهای مرجع: خانواده، آموزش و پرورش و حوزه
این استاد حوزه و دانشگاه در ادامه به ناکارآمدی سه نهاد مهم جامعهپذیری اشاره کرد و گفت: در گذشته، خانواده، نظام آموزشی و روحانیت سه مرجع اصلی سازندگی فکری بودند. امروز خانواده نقش انتقالی و کنترلی خود را از دست داده و با بحرانهایی نظیر طلاق و تغییر نقشهای جنسیتی روبروست. نظام آموزش و پرورش و دانشگاه ما نیز عمدتاً به کارخانههای تولید مدرک تبدیل شدهاند و دشمن دقیقاً روی همین سنین دانشآموزی سرمایهگذاری کرده است.
وی یادآور شد: انقلاب اسلامی فرزند حوزه است و حوزه باید فرزند خود را به لحاظ فکری و فرهنگی پشتیبانی کند. اما متأسفانه گاهی میبینیم نسل جوان مسیر خود را میرود و حوزه نیز کار خودش را میکند. این شکاف بسیار خطرناک است.
«وفاق ملی»؛ راهبرد مدیریت تنوع و تکثر
دکتر مهاجرنیا، «وفاق ملی» را راهکار عملی برای برونرفت از این چالشها خواند و تصریح کرد: وقتی با جامعهای متکثر و دو زیستجهان متفاوت روبرو هستیم، مدیریت این تنوع تنها از طریق وفاق ملی ممکن است. متأسفانه عدهای در کشور در برابر کلمه «وفاق» موضع میگیرند و آن را نفوذ دشمن میپندارند. ما به دنبال یکسانسازی افراد نیستیم، بلکه نیازمند جهتگیری واحد در عین حفظ سلایق هستیم.
وی بازسازی روایتهای دینی را ضروری دانست و گفت: باید روایت درستی از دین ارائه دهیم. امام حسین (ع) مظهر عشق، معنویت، انقلاب و سازشناپذیری است. این مفاهیم باید با ادبیات روز بازسازی شده و با عشق به جامعه عرضه شود، نه صرفاً با هیجانات زودگذر.
شکاف دولت-ملت و خطر مهاجرت نخبگان
سخنران کرسیهای آزاداندیشی دانشگاه طلوع مهر، کاهش عقلانیت جمعی و تضعیف تحزب را چالشی اجتماعی ارزیابی کرد و هشدار داد: شکاف میان دولت و ملت، بزرگترین ضربهای است که یک نظام میتواند دریافت کند. ناکارآمدی در تامین رفاه، امنیت، عدالت و اخلاق، وفاداری ملت را کاهش میدهد.
وی با ابراز تأسف از آمارهای مهاجرت افزود: اینکه گفته میشود در میان ۹۰ کشور، مقام اول مهاجرت تحصیلکردگان را داریم، قابل کتمان نیست. اینها جوانان همین کشورند. ما باید آنقدر جاذبه ایجاد کنیم که نخبگان جهان اسلام به ایران بیایند، نه اینکه جوانان خودمان به دلیل فقدان برنامه و جذابیتهای بیرونی، جلای وطن کنند.
حجت الاسلام والمسلمین مهاجرنیا راهکار عبور از این بحران اجتماعی را بازسازی الگوی «اتحاد مقدس» دانست و گفت: در مقاطعی مانند جنگ دوازده روزه، الگویی از اتحاد مقدس شکل گرفت که همه ایرانیان، حتی اپوزیسیون خارجنشین، پشت سر نظام و رهبری ایستادند. این الگو باید بازسازی و به سایر ابعاد حکمرانی تعمیم داده شود.
جنگ ترکیبی؛ تقابل موجودیت و هویت
رئیس اندیشکده مطالعات انقلاب اسلامی طلوع مهر به ماهیت جنگ فعلی اشاره کرد و اظهار داشت: ما امروز با یک جنگ تمامعیار ترکیبی و موجودیتی روبرو هستیم. دشمن دیگر فقط به دنبال تصرف خاک نیست، بلکه هویت و موجودیت ایران را هدف گرفته است.
وی افزود: در این جنگ، نبرد روایتها از نبرد نظامی کشندهتر است. دشمن هم از مزدوران پولی برای ترویج برهنگی و ضربه به فرهنگ کشور استفاده میکند، و هم متأسفانه از روایتسازیهای عدهای افراد منجمد و متصلب داخلی بهره میبرد که ناآگاهانه برای کشور مشکل میتراشند.
حجتالاسلام والمسلمین مهاجرنیا در پایان با تأکید بر ضرورت برنامهریزی هوشمندانه خاطرنشان کرد: کشور به چشمان بیداری نیاز دارد که در تمام این حوزهها برنامهریزی کنند. اهتزاز پرچم زمانی پایدار است که پشتوانه فکری، معرفتی و عشق به هویت ملی و دینی داشته باشد، در غیر این صورت، با وزش یک باد مخالف، پرچمداران نیز ممکن است مسیر خود را تغییر دهند.
