۱۹ اثر پژوهشی در پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر رونمایی شد
در راستای پاسخگویی علمی به چالشهای نوپدید اجتماعی؛
به همت پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر شامگاه شنبه ۲۱ شهریور، ۱۹ اثر علمی با محوریت مسائل مستحدثه و نیازهای روز جامعه باحضور آیت الله سید کاظم نورمفیدی وآیت الله فاضل لنکرانی و رئیس دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم رونمایی شد؛ این مجموعه آثار، ماحصل فعالیت ۱۰ گروه تخصصی این مرکز در حوزههای متنوع فقه کاربردی است که با هدف ارائه راهکارهای فقهی برای چالشهای عصر حاضر تدوین شدهاند.
نتایج مطالعات فِقه معاصر و نوین باید وارد عرصه حُکمرانی شود نماینده ولیفقیه در استان گلستان در این مراسم گفت: حوزههای علمیه باید پیش از تحمیل مسائل و شبهات جدید به جامعه، با پژوهش و بررسی، پاسخهای علمی و فقهی لازم را آماده کنند.
آیت الله سید کاظم نورمفیدی اظهار کرد: اساس شکلگیری این مجموعه بر این نگاه استوار بود که جهان در حال تغییر است و اندیشهها و مسائل تازهای وارد زندگی مردم میشود، بنابراین حوزههای علمیه نیز باید متناسب با این تحولات دچار تحول شوند و در عرصههای جدید حضور پیدا کنند.
نماینده ولیفقیه در استان گلستان افزود: امروز باید خدا را شکر کرد که این حرکت علمی به مرحلهای رسیده است که میتواند بخشی از نیازهای جدید جامعه را مورد بررسی قرار دهد و امیدواریم نتایج این تحقیقات بتواند در مسیر پاسخگویی به مسائل روز مورد استفاده قرار گیرد.
وی با تأکید بر ضرورت پیوند فقه با شرایط زمان بیان کرد: کسانی که نسبت به فقه شیعه و فقه امامیه دغدغه دارند نمیتوانند این دانش را از زمان و تحولات آن جدا بدانند زیرا فقه باید بتواند نسبت خود را با مسائل و شرایط جدید جامعه حفظ کند.
آیت الله نورمفیدی ادامه داد: حدود ۶۰ سال پیش که در حوزههای علمیه حضور داشتیم، شمار روشنفکران حوزوی بسیار محدود بود و حتی از تعداد انگشتان دست تجاوز نمیکرد اما امروز به برکت تحولات صورتگرفته، تعداد زیادی از دانشمندان و فضلای حوزوی در عرصههای مختلف فعالیت میکنند.
وی تصریح کرد: این ظرفیت گسترده علمی میتواند در مواجهه با مسائل جدید و پاسخ به پرسشهایی که در جامعه شکل میگیرد نقشآفرین باشد و حوزه باید از این سرمایه علمی برای ایفای مسئولیت خود در برابر نیازهای فکری جامعه بهره بگیرد.
باید نسبت مسائل فکری جامعه توجه بیشتری صورت گیرد
نماینده ولیفقیه در استان گلستان با اشاره به نمونهای از تأثیرگذاری آثار علمی بر جامعه گفت: زمانی که شهید مرتضی مطهری کتاب حجاب را منتشر کرد، واکنشهای متفاوتی نسبت به آن شکل گرفت و حتی برخی افراد با نگاه منفی با این اثر برخورد کردند.
آیت الله نورمفیدی افزود: در همان روزها یکی از ائمه جماعات تجریش نقل کرده بود که پس از انتشار کتاب شهید مطهری، شماری از بانوانی که در محلههای آن منطقه زندگی میکردند و حجاب نداشتند، تحت تأثیر این اثر محجبه شدند و این موضوع نشان میدهد یک نگاه علمی و فکری چگونه میتواند در جامعه اثر بگذارد.
وی بیان کرد: تفاوت میان این دو نوع نگاه نشان میدهد که آثار علمی حوزوی در صورتی که با نیازهای جامعه ارتباط پیدا کنند، میتوانند آثار اجتماعی قابل توجهی داشته باشند و از این رو باید نسبت به موضوعات جدید و مسائل فکری جامعه توجه بیشتری صورت گیرد.
آیت الله نورمفیدی با اشاره به شرایط فکری امروز جامعه اظهار کرد: شرایط کنونی کشور و جهان، شرایط ویژهای است و حوزههای علمیه باید تحولات دنیا را به دقت رصد کنند زیرا امروز اساس برخی باورها و اعتقادات دینی با شیوههای جدید و ادبیاتی جذاب مورد هجمه قرار میگیرد.
وی افزود: برخی شبهات با زبانی ساده، جذاب و متناسب با ادبیات عمومی جامعه مطرح میشوند و همین ویژگی میتواند موجب شود این مطالب بهویژه در میان نسل جوان اثر بگذارد، بنابراین پاسخگویی به چنین شبهاتی نیازمند آمادگی علمی و فکری بیشتری است.
حوزههای علمیه در چند دهه اخیر متحول شده است
نماینده ولیفقیه در استان گلستان ادامه داد: نمونههایی از این مسائل در جامعه دیده میشود که در آن برخی افراد با طرح پرسشهایی درباره دعا، تقدیر الهی و رابطه اراده انسان با سرنوشت، مبانی اعتقادی را به چالش میکشند و پاسخگویی به این نوع شبهات کار آسانی نیست.
آیت الله نورمفیدی تصریح کرد: وقتی چنین سخنانی با ادبیاتی قابل فهم و جذاب در جامعه مطرح شود، نمیتوان نسبت به آثار احتمالی آن بر ذهن و باور نسل جوان بیتفاوت بود و لازم است حوزههای علمیه خود را برای مواجهه علمی با این مسائل بیش از گذشته مجهز کنند.
وی با اشاره به تحول حوزههای علمیه در چند دهه اخیر گفت: وضعیت امروز حوزه در مقایسه با حدود ۶۰ تا ۷۰ سال گذشته تفاوت زیادی کرده است و نگاهها و رویکردها تغییر یافته و حضور دانشمندان و فضلای حوزوی در عرصههای فکری و اجتماعی گسترش پیدا کرده است.
آیت الله نورمفیدی افزود: با وجود همه این پیشرفتها، هنوز نمیتوان این میزان فعالیت را کافی دانست و همانگونه که اشاره شد، یکی از گامهای مهم پیش رو این است که تولیدات علمی حوزههای علمیه بتواند وارد عرصه حکمرانی و مسائل واقعی جامعه شود.
وی تأکید کرد: نباید شرایط به گونهای باشد که دیگران ابتدا مسئلهای را مطرح کنند، آن را در جامعه گسترش دهند و پس از تثبیت آن، حوزههای علمیه تازه به فکر ارائه پاسخ بیفتند.
مسائل جدید باید پیش از فراگیر شدن مورد شناسایی قرار گیرند
نماینده ولیفقیه در استان گلستان بیان کرد: اگر دیدگاه یا مسئلهای ابتدا در جامعه تثبیت شود و سپس برای پاسخگویی به آن اقدام شود، عملاً بخش مهمی از فرصت از دست رفته است و نباید اجازه داد مسائل جدید پس از تحمیل خود به جامعه، حوزه را وادار به واکنش کنند.
آیت الله نورمفیدی گفت: حوزههای علمیه باید پیش از آنکه جریانهای فکری و فرهنگی جدید سلطه خود را بر جامعه تحمیل کنند، وارد میدان شوند و درباره موضوعاتی که در حال شکلگیری است مطالعه، تحقیق و تولید محتوا کنند.
وی ادامه داد: مسائل جدید باید پیش از فراگیر شدن مورد شناسایی قرار گیرند و عالمان و پژوهشگران حوزوی باید درباره این موضوعات تحقیق کنند و نتایج پژوهشهای خود را در اختیار جامعه قرار دهند تا پاسخهای علمی و فقهی، پیش از تبدیل شدن مسائل به چالشهای فراگیر آماده باشد.
آیت الله نورمفیدی با تأکید بر ظرفیت منابع فقهی اظهار کرد: منابع فقهی از ظرفیت گستردهای برخوردار است و باید از این ظرفیت برای بررسی مسائل نوپدید استفاده شود تا فقه بتواند متناسب با نیازهای زمان، پاسخگوی پرسشهای جدید باشد.
وی در پایان از تلاش پژوهشگران و فعالان این عرصه قدردانی کرد و گفت: از همه کسانی که در این زمینه اهل فن، پژوهش و تحقیق هستند تشکر و قدردانی میکنیم و امیدواریم آنچه شایسته حوزههای علمیه و حوزه علمیه امامیه است، با استمرار این تلاشها محقق شود.
پژوهشهای حوزوی باید در مسیر حل مسائل کشور قرار گیرند
رئیس دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم نیز دراین مراسم گفت: گام بعدی حوزه، عبور از افزایش تولیدات علمی و حرکت به سمت حل مسائل کشور و اثرگذاری در چرخه حکمرانی است.
حجت الاسلام والمسلمین احمد واعظی اظهار کرد: امروز در حوزههای علمیه شاهد حضور گسترده فضلایی هستیم که در عرصههای مختلف علمی، پژوهشی و اجتماعی فعالیت میکنند و این ظرفیت علمی در مقایسه با دوران پیش از انقلاب اسلامی رشد چشمگیری داشته است.
رئیس دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم افزود: پیش از انقلاب اسلامی در کشور حدود ۲۴ دانشگاه و نهاد آموزش عالی فعال بود اما امروز شمار دانشگاهها و نهادهای علمی کشور به حدود ۴۰۰ مجموعه رسیده است و تعداد استادان دانشگاه نیز از حدود چهار هزار نفر در آن دوران به جمعیت گستردهای از استادان در رشتههای مختلف افزایش یافته است.
وی ادامه داد: در فضای حوزههای علمیه نیز تحولات قابل توجهی شکل گرفته است و اگر پیش از انقلاب تنها شمار محدودی از چهرههای حوزوی در عرصه عمومی و مسائل فکری و اجتماعی جامعه مورد خطاب بودند، امروز جمعیت بزرگی از اهل فضل به پژوهش و تولیدات علمی در حوزههای متنوع مشغول هستند و بخشی از این فعالیتها به مسائل اجتماعی و نیازهای روز جامعه معطوف شده است.
واعظی این تحولات را از برکات انقلاب اسلامی دانست و گفت: رونق نهاد علم در کشور و توسعه ظرفیتهای علمی دانشگاهها و حوزههای علمیه، حاصل معماری و پایهگذاری دو شخصیت بزرگ انقلاب اسلامی است و به ویژه حمایتهای امام راحل و رهبر شهید انقلاب از نهاد علم کشور در شکلگیری اقتدار و سربلندی امروز جمهوری اسلامی نقش بسزایی داشته است.
ضرورت عبور از مرحله افزایش کمی تولیدات علمی
وی با تأکید بر ضرورت عبور از مرحله افزایش کمی تولیدات علمی بیان کرد: هر دورهای از رشد علمی کشور متناسب با دستاوردهای خود موجب خرسندی و امیدواری است اما نباید در همان مرحله متوقف شد و باید برای برداشتن گام بعدی، هدفهای جدیدی را دنبال کرد.
رئیس دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم افزود: در مقطعی یکی از اهداف مهم نهاد علمی کشور، افزایش شمار مقالات علمی و ارتقای جایگاه ایران در نمایههای علمی بینالمللی از جمله ISI و ISC بود و با حمایتهایی که صورت گرفت، رشد قابل توجهی در این زمینه به دست آمد و رتبه علمی کشور ارتقا یافت.
وی تصریح کرد: امروز جمهوری اسلامی ایران با وجود برخورداری از حدود یک درصد جمعیت جهان، بیش از دو درصد تولید علم جهان را به خود اختصاص داده است و این دستاورد، آوردهای مثبت و قابل توجه برای کشور محسوب میشود.
واعظی ادامه داد: در حوزههای علمیه نیز شرایط مشابهی شکل گرفته است و امروز مجموعههای علمی و پژوهشی متعددی در زمینههایی همچون مباحث اعتقادی، کلامی، فلسفی، تطبیقی، اجتماعی و فقهی فعالیت میکنند و نیروهای علمی توانمندی برای پرداختن به موضوعات جدید و تولید دانش در اختیار حوزه قرار گرفته است.
تولید علم نباید به نقطه توقف تبدیل شود
وی با بیان اینکه افزایش تولیدات علمی به تنهایی هدف نهایی نیست، اظهار کرد: حتی اگر تعداد مقالات علمی پژوهشی کشور بیش از دو برابر وضعیت موجود شود اما این تحقیقات به عرصه کاربرد و راهبرد پیوند نخورد، نمیتوان آن را نقطه مطلوب و مقصد نهایی حرکت علمی دانست.
رئیس دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم گفت: حوزههای علمیه نیز با وجود برخورداری از مؤسسات و نهادهای علمی متعدد و تولید پژوهشهای فراوان، باید گام بعدی را با تمرکز بر حل مسائل کشور بردارند و ظرفیت علمی خود را بیش از گذشته در مسیر نیازهای واقعی جامعه قرار دهند.
وی تأکید کرد: معاصرت پژوهش تنها به معنای پرداختن به موضوعات جدید نیست بلکه پژوهش باید از نظر اثربخشی نیز با مسائل روز جامعه پیوند داشته باشد و در نهایت بتواند لبه راهبردی پیدا کند.
واعظی افزود: منظور از لبه راهبردی آن است که دانش تولیدشده بتواند در چرخه حکمرانی کشور مؤثر واقع شود و در زمینههای مختلفی مانند اقتصاد، فرهنگ، امنیت، تجارت و دیگر حوزههای حکمرانی، پشتوانه علمی تصمیمگیری و سیاستگذاری قرار گیرد.
فقه از مؤثرترین دانشها در چرخه حکمرانی است
وی با اشاره به نیاز بخشهای مختلف حکمرانی به دانش تخصصی بیان کرد: هر چرخه حکمرانی برای حرکت صحیح، در مراحل گوناگون از سیاستگذاری و تدوین راهبرد گرفته تا تنظیمگری، قانونگذاری، مقررهنویسی و تسهیل امور به دانش نیازمند است.
رئیس دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم ادامه داد: حتی در مرحله تسهیلگری و رفع موانعی که بر سر راه اجرای سیاستها و راهبردها قرار دارد نیز دانش میتواند نقش مؤثری ایفا کند و بنابراین ارتباط میان نهاد علم و چرخه حکمرانی باید مورد توجه جدی قرار گیرد.
وی با تأکید بر جایگاه دانش فقه در این عرصه گفت: فقه تنها دانش مورد نیاز در فرآیند حکمرانی نیست اما از مؤثرترین دانشها در این چرخه به شمار میرود زیرا بخشی از مسائل حکمرانی به صورت مستقیم فقهی است و بسیاری از مسائل دیگر نیز دارای وجه و لبه فقهی هستند.
واعظی افزود: حتی تصمیمات اجرایی و اقدامات کلان در حوزههای مختلف، در بسیاری از موارد دارای جنبه فقهی هستند و از این جهت توجه به فقه و توسعه ظرفیت آن برای مواجهه با مسائل روز میتواند در فرآیند حکمرانی مورد استفاده قرار گیرد.
پژوهشهای جدید تنها به تولید آثار علمی محدود نماند
وی با اشاره به روند تحول در حوزههای علمیه اظهار کرد: توجه حوزه به موضوعات جدید و فاصله گرفتن از تمرکز صرف بر مباحثی که سابقه تاریخی طولانی دارند، گام مهم و ارزشمندی بوده است و میتوان این تحول را نخستین گام بلند در مسیر معاصرت فقه و پژوهشهای حوزوی دانست.
رئیس دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم تصریح کرد: گام نخست معاصرت، انتخاب موضوعات جدید و پرداختن به مسائل نوپدید است اما گام دوم باید معطوف به اثربخشی باشد تا پژوهشهای حوزوی بتوانند در مسیر حل مسائل کشور و تأثیرگذاری اجتماعی قرار گیرند.
وی خاطرنشان کرد: اگر پژوهشهای جدید تنها به تولید آثار علمی محدود بمانند و به مرحله اثرگذاری و حل مسئله نرسند، بخشی از ظرفیت این حرکت علمی بلااستفاده خواهد ماند و ضرورت دارد مسیر پژوهش به سمت نیازهای واقعی کشور و عرصه حکمرانی امتداد پیدا کند.
واعظی در پایان با تبریک به آیتالله نورمفیدی به مناسبت شش سال فعالیت مجموعه علمی مربوطه گفت: در این مدت رشد خوبی در این مجموعه مشاهده شده است و امیدواریم با اخلاص ایشان، سیدمجتبی نورمفیدی و دیگر همکاران، این مجموعه بیش از پیش بدرخشد و در خدمت مؤثر به جامعه اسلامی باشد.
توجه پژوهشگاه به شناسایی و بررسی مسائل روز مبتلابه جامعه
حجتالاسلام و المسلمین سید مجتبی نورمفیدی، رئیس پژوهشگاه مطالعات فقه معاصرنیز این درمراسم رونمایی با اشاره به روند شناسایی و بررسی مسائل مبتلابه جامعه در این مرکز گفت: پژوهشگاه در قالب ۱۰ گروه علمی و مطالعاتی، با تمرکز بر چالشهای روز، به تولید محتوا و ارائه پژوهشهای راهبردی میپردازد.
وی در تبیین محورهای موضوعی این آثار، به عناوین متنوعی همچون فقه محیط زیست، فقه نمایش و سینما، واکاوی فقهی الزام به حجاب، مبانی فقه هنر، فقه قضا و دادرسی، فقه انرژی، فقه سلامت و پزشکی، فقه تغییر جنسیت، فقه حقوق شهروندی و فقه توسعه سیاسی اشاره کرد. همچنین انتشار «دو فصلنامه فقه معاصر شیعه» نیز از دیگر دستاوردهای علمی این پژوهشگاه است که در این مراسم مورد توجه قرار گرفت.
رئیس پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر در بخش دیگری از سخنان خود، به تشریح ساختار سازمانی این مرکز پرداخت و تصریح کرد که در حال حاضر ۴ گروه علمی در حوزه سیاست، ۴ گروه در حوزه اجتماع و اخلاق و ۲ گروه تخصصی نیز در بخش اقتصاد و محیط زیست فعال هستند که با اتکا به ظرفیتهای علمی خود، مسیر پاسخگویی به پیچیدگیهای دنیای امروز را هموار میسازند.
