ندای قم / یادداشت / مهدی متقیان/ مشاورعالی استاندار و مدیرکل پدافندغیرعامل استان قم؛ پدافند غیرعامل یک ضرورت راهبردی برای حفاظت از مردم، صیانت از سرمایه‌های ملی و تضمین استمرار خدمات حیاتی کشور است. امروز با تحول ماهیت تهدیدات و گسترش تهدیدات ترکیبی، سایبری، زیستی، شیمیایی و شناختی، دیگر نمی‌توان امنیت و پایداری جامعه را صرفاً با رویکردهای سنتی تأمین کرد.
تجربه جنگ ۱۲روزه و درس‌آموخته‌های جنگ رمضان نشان داد که آمادگی پیشینی، کاهش آسیب‌پذیری زیرساخت‌ها، استمرار خدمات عمومی، مدیریت هوشمند اطلاعات و حفظ انسجام اجتماعی، نقش تعیین‌کننده‌ای در عبور از شرایط دشوار دارد. شعار امسال، «پدافند مردم‌محور، ایران پایدار»، نیز بر همین حقیقت تأکید دارد که پدافند غیرعامل تنها وظیفه یک دستگاه یا مجموعه تخصصی نیست؛ بلکه مسئولیتی مشترک میان مدیران، دستگاه‌های اجرایی، بخش خصوصی و مردم است. هدف نهایی این است که در صورت وقوع تهدید، زندگی مردم و ارائه خدمات ضروری با کمترین اختلال ادامه پیدا کند.
مهم‌ترین درس این تجربه‌ها آن است که آمادگی باید پیش از وقوع تهدید شکل بگیرد، نه پس از آن. دستگاهی که از قبل سناریوهای تهدید را بررسی کرده، وظایف کارکنان خود را مشخص ساخته، مسیرهای جایگزین خدمت‌رسانی را پیش‌بینی کرده و تمرین‌های لازم را انجام داده است، در شرایط بحرانی فرصت و توان بیشتری برای مدیریت وضعیت خواهد داشت.
درس دوم، ضرورت توجه به وابستگی متقابل زیرساخت‌هاست. برای مثال، اختلال در برق می‌تواند بر عملکرد سامانه‌های آبرسانی، ارتباطات، مراکز درمانی و فعالیت بسیاری از خدمات عمومی اثر بگذارد. بنابراین، برنامه‌ریزی بخشی و جزیره‌ای کافی نیست و باید زنجیره وابستگی زیرساخت‌ها مورد توجه قرار گیرد. درس سوم، نقش مردم و سرمایه اجتماعی است. آگاهی مردم، اعتماد به اطلاع‌رسانی رسمی، پرهیز از انتشار شایعات، رعایت دستورالعمل‌های ایمنی و همکاری با دستگاه‌های مسئول، می‌تواند از گسترش پیامدهای یک تهدید جلوگیری کند. درس چهارم نیز ضرورت آمادگی در برابر تهدیدات نوین، به‌ویژه حملات سایبری، عملیات روانی و جنگ شناختی است. امروز حفاظت از زیرساخت‌های فیزیکی باید با حفاظت از داده‌ها، سامانه‌های ارتباطی و انسجام روانی و اجتماعی جامعه همراه باشد.
انتظار ما این است که مدیران، پدافند غیرعامل را از سطح یک موضوع اداری و مناسبتی به بخشی از نظام تصمیم‌گیری، برنامه‌ریزی و مدیریت دستگاه خود تبدیل کنند. در این زمینه پنج مطالبه مشخص داریم: نخست، هر دستگاه باید وضعیت آسیب‌پذیری و تهدیدات مرتبط با مأموریت خود را به‌صورت تخصصی بررسی کند و برای کاهش مخاطرات، برنامه اجرایی مشخص داشته باشد.
دوم، الزامات پدافند غیرعامل باید از مرحله طراحی و مکان‌یابی تا اجرا، بهره‌برداری و توسعه پروژه‌ها مورد توجه قرار گیرد. اصلاح یک آسیب‌پذیری در مرحله طراحی معمولاً آسان‌تر و کم‌هزینه‌تر از اصلاح آن پس از بهره‌برداری است. سوم، مدیران باید برای استمرار خدمات ضروری در شرایط اضطراری برنامه داشته باشند؛ به این معنا که اختلال در یک بخش، به توقف کامل خدمات دستگاه منجر نشود و راهکارهای جایگزین، نیروی انسانی موردنیاز و امکانات پشتیبان از پیش تعیین شده باشند.
چهارم، آموزش کارکنان و برگزاری تمرین‌ها و رزمایش‌های متناسب با تهدیدات واقعی باید به‌صورت مستمر انجام شود. برنامه‌ای که فقط روی کاغذ وجود دارد، بدون تمرین و ارزیابی نمی‌تواند اطمینان‌بخش باشد. پنجم، پاسخ‌گویی در قبال اجرای مصوبات و الزامات باید جدی گرفته شود. مدیران لازم است برای اقدامات خود زمان‌بندی، مسئول مشخص و شاخص ارزیابی تعیین کنند و گزارش پیشرفت را به‌صورت مستند ارائه دهند. تأکید می‌کنم که مسئولیت پدافند غیرعامل در هر دستگاه، در چارچوب مقررات مربوط، بر عهده بالاترین مقام اجرایی آن است و این مسئولیت را نمی‌توان صرفاً به یک کارشناس یا دبیر کارگروه واگذار کرد.
زیرساخت‌ها بخش مهمی از این حوزه هستند، اما پدافند غیرعامل ابعاد انسانی، اجتماعی، مدیریتی و فناورانه نیز دارد. در استان قم باید هم‌زمان به حفاظت از زیرساخت‌های حیاتی، امنیت سامانه‌های اطلاعاتی، آمادگی مراکز درمانی، پایداری زنجیره تأمین کالاهای ضروری، حفاظت از منابع آب و انرژی و ارتقای آمادگی مراکز پرتردد توجه کنیم.
از سوی دیگر، آموزش عمومی جایگاه بسیار مهمی دارد. مردم باید بدانند در شرایط اضطراری چگونه اخبار معتبر را تشخیص دهند، از انتشار اطلاعات تأییدنشده خودداری کنند، دستورالعمل‌های رسمی را رعایت کنند و برای حفظ ایمنی خود و خانواده‌شان آمادگی اولیه داشته باشند. مدارس، دانشگاه‌ها، حوزه‌های علمیه، رسانه‌ها، مساجد، تشکل‌های مردمی و سازمان‌های فرهنگی می‌توانند در تبدیل پدافند غیرعامل به یک فرهنگ عمومی نقش مؤثری ایفا کنند. هدف این نیست که در جامعه نگرانی ایجاد کنیم؛ هدف آن است که با آموزش صحیح، آگاهی و آمادگی را افزایش دهیم و از تصمیم‌های هیجانی و رفتارهای پرخطر جلوگیری کنیم.
قم به دلیل جایگاه مذهبی، فرهنگی و اجتماعی، حضور زائران و مسافران، تمرکز جمعیت در محدوده شهری و وابستگی زندگی روزمره به زیرساخت‌های خدماتی، نیازمند نگاه جامع و آینده‌نگر در حوزه پدافند غیرعامل است. در ارزیابی وضعیت استان باید از بیان کلیات فراتر برویم و میزان آمادگی واقعی دستگاه‌ها، شناسایی آسیب‌پذیری‌ها، وضعیت زیرساخت‌های حیاتی و توان استمرار خدمات در شرایط اضطراری را ملاک قرار دهیم.
اولویت‌های ما شامل حفاظت از زیرساخت‌های حیاتی و حساس، پایداری شبکه‌های آب و برق و گاز، ارتباطات و فناوری اطلاعات، ارتقای امنیت سایبری، توجه به الزامات پدافند غیرعامل در طرح‌های عمرانی و توسعه شهری، تقویت آمادگی مراکز درمانی و خدمات امدادی و افزایش آگاهی عمومی است.
همچنین با توجه به جایگاه حرم مطهر حضرت فاطمه معصومه(س)، مسجد مقدس جمکران و سایر مراکز مهم مذهبی و فرهنگی، توجه به الزامات ایمنی، استمرار خدمات و آمادگی مجموعه‌های مسئول در این اماکن اهمیت ویژه‌ای دارد. البته پدافند غیرعامل موضوعی مستمر است و نمی‌توان وضعیت آن را صرفاً با تعداد جلسات، مکاتبات یا برنامه‌های مناسبتی سنجید. ملاک اصلی، میزان کاهش آسیب‌پذیری و آمادگی عملیاتی دستگاه‌هاست.
نقش مدیریت استان نیز در این مقوله ، ایجاد هماهنگی بین دستگاه‌ها، تعیین اولویت‌ها، پیگیری اجرای مصوبات و ارزیابی میزان آمادگی است. بسیاری از زیرساخت‌ها به یکدیگر وابسته‌اند و مسئولیت آن‌ها میان دستگاه‌های مختلف توزیع شده است؛ بنابراین بدون هماهنگی بین‌بخشی، دستیابی به پایداری مطلوب دشوار خواهد بود.
شورای پدافند غیرعامل استان باید زمینه تصمیم‌گیری منسجم، تعیین تکالیف روشن و پیگیری مستمر برنامه‌ها را فراهم کند. همچنین لازم است کارگروه‌های تخصصی بر اساس نیازهای استان فعال باشند و گزارش‌های آن‌ها به اقدامات قابل سنجش منجر شود. اداره کل پدافند غیرعامل استان نیز در چارچوب وظایف قانونی، پیگیری الزامات، هماهنگی کارشناسی، آموزش، ارزیابی و ارائه پیشنهادهای اصلاحی را دنبال می‌کند. در این مسیر، همکاری مدیران دستگاه‌ها و اختصاص منابع متناسب با اولویت‌های مصوب، اهمیت اساسی دارد.
پدافند غیرعامل باید در فرایند توسعه شهری قم جایگاه واقعی داشته باشد. تصمیم‌هایی که امروز در زمینه مکان‌یابی کاربری‌ها، طراحی شبکه‌های خدماتی، توسعه معابر، احداث تأسیسات و ساخت مجموعه‌های بزرگ گرفته می‌شود، بر میزان آسیب‌پذیری شهر در سال‌های آینده اثر می‌گذارد. از شهرداری قم، دستگاه‌های مرتبط با شهرسازی، راه و شهرسازی، شرکت‌های خدمات‌رسان و مشاوران طرح‌های توسعه شهری انتظار داریم الزامات پدافند غیرعامل را در مطالعات و پروژه‌های مرتبط لحاظ کنند.
در بازنگری طرح‌های شهری، باید به موضوعاتی مانند وابستگی متقابل زیرساخت‌ها، امکان دسترسی نیروهای امدادی، تداوم خدمات ضروری، ظرفیت‌های پشتیبان، کاهش تمرکز آسیب‌پذیر و پیش‌بینی فضاهای مناسب برای شرایط اضطراری توجه شود. همچنین ضروری است الزامات فنی مربوط به هر پروژه بر اساس ماهیت، اهمیت، سطح تهدید و ضوابط مصوب تعیین شود. رویکرد ما افزودن تشریفات اداری نیست؛ بلکه پیشگیری از ایجاد آسیب‌پذیری‌های پرهزینه و افزایش پایداری شهر است.
امروزه بخش قابل‌توجهی از فعالیت دستگاه‌های اجرایی به سامانه‌های دیجیتال وابسته است. بنابراین، امنیت سایبری باید یکی از اجزای اصلی برنامه پدافند غیرعامل استان باشد. دستگاه‌ها باید وضعیت امنیت سامانه‌های خود را ارزیابی کنند، دسترسی‌ها را مدیریت کنند، از اطلاعات مهم نسخه پشتیبان تهیه کنند، برنامه بازیابی اطلاعات و تداوم فعالیت داشته باشند و برای مواجهه با اختلال در سامانه‌های اصلی تمرین انجام دهند. همچنین آموزش کارکنان برای شناسایی پیام‌های فریبنده، پیوندهای مشکوک و تلاش برای سرقت اطلاعات ضروری است.
در حوزه جنگ شناختی نیز ارتقای سواد رسانه‌ای و تقویت مرجعیت اطلاع‌رسانی رسمی اهمیت دارد. انتشار سریع، دقیق و مسئولانه اطلاعات معتبر، پاسخ‌گویی به ابهامات و پرهیز از انتشار مطالب تأییدنشده می‌تواند از شکل‌گیری شایعات و تشدید نگرانی عمومی جلوگیری کند. در این زمینه، شورای اطلاع‌رسانی استان، رسانه‌ها و روابط عمومی دستگاه‌ها باید در چارچوب وظایف خود برای هماهنگی پیام‌ها و اطلاع‌رسانی به‌موقع آمادگی داشته باشند.
در ادارات ارزیابی باید مستمر، مستند و مبتنی بر شاخص‌های قابل سنجش باشد. صرف تشکیل جلسه یا ارسال گزارش، به‌تنهایی نشان‌دهنده آمادگی نیست. شاخص‌هایی مانند میزان اجرای مصوبات، شناسایی و رفع آسیب‌پذیری‌های اولویت‌دار، تکمیل برنامه‌های تداوم خدمت، وضعیت آموزش کارکنان، نتایج تمرین‌ها، آمادگی تجهیزات پشتیبان و توان بازیابی خدمات باید در ارزیابی دستگاه‌ها مورد توجه قرار گیرد. همچنین ضروری است میان کاستی‌های شناسایی‌شده و اقدامات اصلاحی ارتباط مشخص وجود داشته باشد؛ یعنی برای هر مشکل، مسئول پیگیری، مهلت اجرا و شیوه راستی‌آزمایی تعیین شود.
هدف از ارزیابی، صرفاً تهیه گزارش نیست؛ بلکه باید به اصلاح فرایندها، افزایش پاسخ‌گویی و کاهش آسیب‌پذیری منجر شود. نظارت نیز باید در چارچوب قوانین، ضوابط ابلاغی و صلاحیت مراجع مسئول انجام گیرد.
پدافند غیرعامل بخشی از مسئولیت اجتماعی و زندگی روزمره مردم است. آمادگی به معنای نگرانی دائمی نیست؛ بلکه به معنای آگاهی، پیشگیری و تصمیم‌گیری درست در زمان مناسب است.
مردم می‌توانند با شناخت منابع معتبر اطلاع‌رسانی مانند کانال پدافند غیر عامل استان در ایتا، خودداری از بازنشر شایعات، رعایت توصیه‌های ایمنی، آشنایی با راه‌های ارتباطی ضروری و توجه به آموزش‌های عمومی، نقش مؤثری در افزایش تاب‌آوری جامعه داشته باشند.
از خانواده‌ها، معلمان، دانش‌آموزان، دانشگاهیان، روحانیون، اصحاب رسانه و فعالان اجتماعی دعوت می‌کنم در گسترش فرهنگ آمادگی و مسئولیت‌پذیری مشارکت کنند. تأکید می‌کنم که پدافند غیرعامل زمانی به نتیجه می‌رسد که مدیران مسئولانه اقدام کنند، زیرساخت‌ها از پیش ایمن شوند و مردم آگاهانه مشارکت داشته باشند. هدف نهایی ما در استان قم، حفاظت از جان مردم، کاهش آسیب‌پذیری‌ها و استمرار خدمات ضروری در برابر تهدیدات است؛ هدفی که تحقق آن نیازمند عزم مدیریتی، برنامه‌ریزی علمی و همکاری همه‌جانبه است.
از چهارم لغایت ۱۱ آبان ماه ۱۴۰۵ با شعار «پدافند مردم محور، ایران پایدار» به‌عنوان ایام نکوداشت پدافند غیرعامل در نظر گرفته شده است و اقدامات و ویژه‌برنامه‌های این هفته با تاکید بر دفاع هوشمندانه مردم از جمهوری اسلامی ایران، پدافند غیرعامل ضامن حفاظت از جان مردم و سرمایه‌های ملّی و حمایت و پشتیبانی همه‌جانبه دولت از تداوم خدمات ضروری جامعه طراحی شده‌است.
