ندای قم /یادداشت / سید جمالالدین حسینی کهنوج / پژوهشگر حکمرانی شهری ؛گاهی برای فهم یک مسئله، باید چند قدم از میان صحنهای باشکوه فاصله گرفت و وارد کوچههایی شد که سالها بیصدا، بار میزبانی از میلیونها زائر را بر دوش کشیدهاند.
در آنجا، مسئله دیگر فقط عرض یک کوچه یا فرسودگی یک خانه نیست؛ مسئله، نسبت میان زیارت، زندگی و حکمرانی است.
اگر در دو بخش پیشین این مجموعه نشان دادیم که توسعه جمکران نباید تنها به توسعه کالبدی مسجد محدود شود و بدون توجه به جامعه میزبان، عدالت فضایی و بازآفرینی بافت تاریخی، توسعهای ناپایدار خواهد بود، اکنون باید به مهمترین پرسش پاسخ داد:
راه برونرفت وضعیت فعلی چیست؟
مسئله اصلی، پروژههای بیشتر نیست؛ انسجام در حکمرانی است ،اگر امروز از هر دستگاه مسئول درباره آینده جمکران پرسیده شود، هر یک پاسخی درست، اما ناقص ارائه خواهند کرد. هر یک از نهادهای مسئول، بخشی از این منظومه را مدیریت میکنند؛ شهرداری خدمات شهری را، اداره کل راه و شهرسازی بازآفرینی و زیرساخت را، تولیت مسجد مقدس جمکران خدمترسانی به زائران را، میراث فرهنگی حفاظت از هویت تاریخی را، اوقاف مدیریت موقوفات را، استانداری هماهنگی میان دستگاهها را، شورای اسلامی شهر پیگیری مطالبات مردم را و دانشگاهها نیز تولید دانش و ارائه راهکارهای علمی را بر عهده دارند.
همه این نقشها ضروری و ارزشمندند؛ اما هیچیک به تنهایی نمیتواند آینده جمکران را رقم بزند. آنچه امروز جمکران بیش از هر چیز به آن نیاز دارد، نه پروژههای بیشتر، بلکه انسجام در تصمیمگیری، هماهنگی نهادی و استقرار یک نظام حکمرانی یکپارچه است؛ نظامی که همه این ظرفیتها را در مسیر یک هدف مشترک به حرکت درآورد.
تجربه شهرهای زیارتی موفق جهان نیز نشان میدهد که توسعه پایدار، نه از تکثیر پروژهها، بلکه از انسجام تصمیمها، همافزایی نهادها و مسئولیتپذیری مشترک آغاز میشود.
از مدیریت جزیرهای تا حکمرانی زائرپایه
جمکران امروز بیش از هر زمان دیگری، به عبور از مدیریت بخشی و حرکت به سوی حکمرانی زائرپایه نیاز دارد. در این الگو، مسجد، محله، زائر، جامعه میزبان، میراث فرهنگی، اقتصاد محلی، محیطزیست، حملونقل و خدمات شهری، اجزای یک منظومه واحد هستند؛ نه حوزههایی جدا از یکدیگر. هدف حکمرانی زائرپایه، تنها افزایش ظرفیت پذیرش زائر نیست؛ بلکه ایجاد تعادل میان سه اصل بنیادین است:
* کرامت زائر؛
* کرامت جامعه میزبان؛
حفظ هویت تاریخی و فرهنگی.
زیارتی که کیفیت زندگی مردم را کاهش دهد، پایدار نخواهد بود؛ همانگونه که محلهای محروم نیز نمیتواند میزبان شایسته میلیونها زائر باشد.در منطق حکمرانی شایسته، عدالت تنها در توزیع بودجه معنا نمییابد؛ عدالت یعنی مردمی که سالها بار میزبانی از میلیونها زائر را بر دوش کشیدهاند، نخستین بهرهمندان توسعه باشند، نه آخرین دریافتکنندگان خدمات.
اگر جامعه میزبان احساس کند سهم او از توسعه، تنها تحمل ترافیک، ازدحام، آلودگی و فرسودگی زیرساختهاست، نهتنها عدالت فضایی آسیب میبیند، بلکه سرمایه اجتماعی و کیفیت تجربه زیارت نیز بهتدریج تضعیف خواهد شد.
ستاد حکمرانی زیارت و بازآفرینی جمکران؛ حلقه مفقوده مدیریت
راهحل، ایجاد سازمانی جدید و پرهزینه نیست. راهحل، تشکیل ستاد حکمرانی زیارت و بازآفرینی جمکران است؛ نهادی راهبردی برای سیاستگذاری، هماهنگی، نظارت و ارزیابی.
این ستاد میتواند با ریاست استاندار قم و با حضور شهرداری قم، تولیت مسجد مقدس جمکران، اداره کل راه و شهرسازی، اداره کل میراث فرهنگی، سازمان اوقاف، شورای اسلامی شهر، دستگاههای خدماترسان، دانشگاهها، نهادهای مردمی و نمایندگان معتمدان محلی تشکیل شود.
وظیفه این ستاد، اجرای پروژهها نیست؛ بلکه طراحی نقشه راه مشترک، جلوگیری از موازیکاری، همافزایی ظرفیتها، پایش مستمر عملکرد دستگاهها و پاسخگو کردن همه بازیگران در برابر اهداف مشترک است.
مردم؛ بزرگترین سرمایه حکمرانی
یکی از ضعفهای رایج در بسیاری از پروژههای شهری آن است که مردم، تنها هنگام اجرای طرحها دیده میشوند؛ نه هنگام طراحی و تصمیمسازی.
در حالی که تجربه جهانی نشان میدهد هیچ برنامه بازآفرینی، بدون مشارکت واقعی جامعه محلی، پایدار نخواهد بود.
اهالی جمکران فقط ساکنان یک محله نیستند؛ آنان حافظان حافظه تاریخی، هویت مذهبی و فرهنگ میزبانی این سرزمیناند.
هیچکس بهتر از مردم جمکران، تاریخ این محله، مسیرهای آن، ظرفیتهای نهفته و نیازهای واقعی آن را نمیشناسد. حذف آنان از فرایند تصمیمسازی، یعنی نادیده گرفتن ارزشمندترین منبع شناخت، تجربه و سرمایه اجتماعی.
از این رو، تشکیل شوراهای محلی، برگزاری نشستهای عمومی، انتشار شفاف طرحها و بهرهگیری از ظرفیت نخبگان و معتمدان محلی باید به بخشی جداییناپذیر از نظام حکمرانی جمکران تبدیل شود.
دانشگاه و مراکز پژوهشی؛ پشتوانه تصمیمهای بزرگ
قم از ظرفیت کمنظیر مراکز پژوهشی، حوزههای علمیه و دانشگاهها برخوردار است.
آینده جمکران نباید صرفاً بر اساس فشارهای اجرایی یا تصمیمهای مقطعی شکل گیرد؛ بلکه باید بر شواهد علمی، مطالعات میدانی، ارزیابی مستمر و سیاستگذاری مبتنی بر دانش استوار باشد.
جمکران میتواند به نخستین آزمایشگاه ملی حکمرانی زیارت در ایران تبدیل شود؛ الگویی که تجربه آن برای مشهد، شیراز، ری و دیگر شهرهای زیارتی نیز الهامبخش باشد.
توسعه، پیش از آنکه مسئله بودجه باشد، مسئله حکمرانی است
بیتردید، بازآفرینی جمکران به منابع مالی نیاز دارد؛ اما تجربه جهانی نشان میدهد که حتی بزرگترین بودجهها نیز بدون حکمرانی مناسب، به نتایج پایدار منجر نمیشوند.
جمکران، علاوه بر اعتبارات ملی و دولتی، ظرفیت بهرهگیری از موقوفات، مشارکت خیرین، مسئولیت اجتماعی شرکتها، سرمایهگذاری بخش خصوصی، صندوقهای بازآفرینی شهری و مشارکت مردمی را نیز در اختیار دارد.
هنر حکمرانی، تنها هزینهکرد منابع نیست؛ هنر حکمرانی، همافزایی ظرفیتها و تبدیل امکانات پراکنده به ارادهای مشترک برای آیندهای بهتر است.
چشمانداز آینده؛ از یک مقصد زیارتی تا الگویی برای جهان اسلام
اگر امروز تصمیمی بزرگ گرفته شود، شاید چند سال بعد، زائری که از مسجد مقدس جمکران خارج میشود، تنها شکوه صحنها را نبیند.
او از میان کوچههایی عبور خواهد کرد که هویت تاریخی خود را حفظ کردهاند؛ معابری که برای عبور خودروهای امدادی ایمن شدهاند؛ خانههایی که با حفظ اصالت، بازآفرینی شدهاند؛ فضاهای عمومی که محل گفتوگو، فرهنگ و زندگیاند؛ و محلهای که مردمش، توسعه را نه در گزارشها، بلکه در زندگی روزمره خود احساس میکنند.
آن روز، جمکران تنها یک مقصد زیارتی نخواهد بود؛ بلکه نمونهای از حکمرانی شایسته، عدالت فضایی، مشارکت مردمی و توسعه انسانمحور خواهد بود. شهرهای زیارتی را تنها با گنبدها، گلدستهها و صحنهای باشکوهشان نمیسنجند؛ با حالِ محلههایی میسنجند که هر روز، بیادعا، میزبان زائراناند.
اگر این حقیقت، مبنای سیاستگذاری قرار گیرد، جمکران میتواند از یک مقصد بزرگ زیارتی، به الگویی ملی در حکمرانی زائرپایه، عدالت فضایی و بازآفرینی هویتمحور تبدیل شود؛ الگویی که نشان دهد میتوان میان حفظ میراث، کرامت مردم و خدمت شایسته به میلیونها زائر، توازنی پایدار برقرار کرد.
